'De Japanse schuldvraag is door de VS ondermijnd'

In 'Wages of Guilt' beschrijft Buruma hoe verschillend in Duitsland en Japan met het oorlogsverleden wordt omgegaan: 'Niet alle vooroordelen kloppen'.

De nieuwe Japanse premier Shinzo Abe moest in 2007 terugtreden om zijn ultranationalistische uitspraken over de Tweede Wereldoorlog. Japan-deskundige Ian Buruma beschrijft in het boek 'The Wages of Guilt' (2009) hoe verschillend Duitsland en Japan met hun oorlogsverleden omgaan.

Zal premier Abe ook nu weer buren en inwoners verbijsteren met zijn visie?

"Abe hoort bij de groep nationalisten die vindt dat Japan met de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki zijn lesje geleerd heeft en quitte staat. De alibi-denkers, zeg maar. Natuurlijk waren er excessen, geven zij toe, maar in beginsel was het een oorlog om Azië van de westerse kolonisatoren te bevrijden. Abe neemt die oorlogspropaganda voor waar aan, waarschijnlijk door zijn besmette familieverleden. Abe's opa, Nobusuke Kishi, was een nooit-veroordeelde oorlogscrimineel van de zwaarste soort. Viceminister van munitie in oorlogstijd, en in het bezette Mantsjoerije (China) verantwoordelijk voor slavenarbeid. Toch werd hij in 1957 premier.

"Maar goed, Abe heeft bijgeleerd, want in 2007 heeft hij het Japanse bedrijfsleven internationaal in problemen gebracht. Hij is geen dwaas. Of het hem lukt zijn nationalistische mening voor zich te houden, dat durf ik niet te zeggen."

Hoe kan het toch, dat er altijd maar weer Japanners opduiken die de oorlogsfeiten ontkennen, en bijvoorbeeld zeggen dat seksslavinnen vrijwillig de militairen van de keizer bedienden, zoals de burgemeester van Osaka onlangs deed?

"Het is te simpel om te zeggen dat Japan zijn verleden ontkent. De hele linkerkant erkent dat wel degelijk. Japanners schuwen de directe confrontatie, maar velen conformeren zich niet aan de stereotypen. Er zijn best veel initiatieven die de geschiedenis eerlijk bezien.

"In de jaren na de oorlog was er in Japan zelfs meer aandacht voor het verleden dan in Duitsland. Maar al heel snel werd het verleden een speelbal van de politiek: links tegen rechts, dat de Japanse oorlog ziet als welke oorlog dan ook. En de rechtervleugel in de LDP, die Japan bijna permanent heeft geregeerd, is heel sterk."

Dat komt in grote lijnen toch neer op 'Trauerarbeit' aan Duitse zijde versus Japanners die een slachtofferrol aannemen.

"Er zijn twee grote verschillen. Als je aan nazi-Duitsland denkt, denk je aan de Holocaust. Een equivalent is er in Azië niet. In Japan is Hiroshima hét symbool van de oorlog geworden. Iets anders is dat de Amerikanen in 1946 Japan een Grondwet oplegden waarin het verboden werd een leger te hebben. Dat was een grote inbreuk op hun soevereiniteit en is terecht als heel vernederend ervaren. Premier Kishi, in de Koude Oorlog een grote vriend van de Amerikanen, noemde het bewuste artikel 9 slecht voor de democratie. Daar had hij zeker gelijk in."

De Amerikanen hebben dus door hun opstelling na de overwinning behoorlijk bijgedragen aan het vastgelopen Japan van nu, waar nationalistische politici zo dominant zijn?

"Generaal McArthur had ten minste de keizer moeten laten terugtreden. De hele oorlog was immers gevoerd in naam van de keizer. Door hem niet te vervolgen en zelfs onschuldig te verklaren, werd in feite elke militair en beleidsman vrijgepleit. De hele schuldvraag is op die manier ondermijnd. Het Amerikaanse idee daarachter was om niet de vijand te straffen, zoals na de Eerste Wereldoorlog was gebeurd. Japan zou bij de VS in de leer gaan om democratie te leren. Vergeet niet dat Duitsland omringd was door democratieën. Japan lag tussen militaire dictaturen en communistisch China in. De Koude Oorlog is daar nu nog steeds niet voorbij! Daar komt dan nog bij dat het Duitse gangsterregime is vervangen, maar in Japan dezelfde mannen bleven zitten die er al decennia de dienst uitmaakten."

Heeft de discussie rond het bijzonder summiere oorlogsgeschiedenisonderwijs de laatste twintig jaar stil gestaan?

"Niet alle vooroordelen kloppen. In Japanse boekhandels zie je stapels over de Tweede Wereldoorlog en de Massamoord van Nanking (Japans bloedbad in China in 1937). Documenten die orders voor het aanleggen van militaire bordelen bevatten, zijn ontdekt door een Japanse historicus. En in de jaren tachtig was er een groot debat over Nanking. Maar ja, elke discussie is uiterst gepolariseerd. Daar zit geen beweging in. Dat kan pas als de Grondwet is veranderd en een volwaardig leger wordt toegestaan. Dat is geen bedreiging. Nederlandse soldaten moesten in Afghanistan hun Japanse collega's beschermen, omdat ze dat zelf niet mogen. Het zal nog veel voeten in de aarde hebben, maar misschien gaat het volgend jaar wel gebeuren. Op instigatie van premier Abe."

En kan dan eindelijk de nationale blik op het verleden veranderen, en kunnen de excuses op gang komen?

"Er is amper een linkse beweging in Japan over, evenmin als in Europa. Toch zet nationalistisch rechts zich nog erg af tegen 'linkse propaganda over het oorlogsverleden'. Die heeft volgens rechts tot doel het pacifisme in stand houden. Zodra er een nieuwe Grondwet, en een echt leger is, moeten nationalisten dat argument wel laten vallen.

"Japan is trouwens niet heel anders dan wij, wat al snel gedacht wordt. Je ziet daar dezelfde tendensen als hier; populisten die scoren door zich tegen politieke elites af te zetten, net als Wilders doet. Wat dat internationaal teweeg brengt, zal hen een zorg zijn."

Wie is Ian Buruma
Ian Buruma (61) is een Nederlandse auteur, sinoloog en japanoloog. Hij schreef diverse boeken over Azië, woont sinds 2005 in New York en ontving in 2008 de Erasmus Prijs voor zijn bijdrage aan de Europese cultuur. Buruma was vorige week in Nederland op uitnodiging van het Soeterbeeck Programma van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden