De jap en de Japanse hovenier

Vertrouwde oorlogsthemathiek bij de winnaar Asian Literary Prize

De Tweede Wereldoorlog is nog altijd niet weg te denken uit de Nederlandse literatuur; tot op de dag van vandaag verschijnen er boeken over. Tijdens diezelfde oorlog hielden de Japanners onder keizer Hirohito stevig huis in Azië - zo werden ook de jappenkampen in Nederlands-Indië onderdeel van onze literatuur. In Azië zelf is die beladen periode altijd liever toegedekt dan blootgelegd.

De Maleisische schrijver Tan Twang Eng (1972) vormt een interessante uitzondering op dit stilzwijgen. In 2007 debuteerde hij met 'The Gift of Rain', een historische roman over de Japanse bezetting van zijn vaderland, die de longlist van de Booker Prize haalde. Met zijn tweede roman, 'The Garden of Evening Mists' (2012), had hij nog meer succes. Die bereikte de shortlist van de Booker Prize, en werd uiteindelijk bekroond met de Man Asian Literary Prize.

'De tuin van de avondnevel' begint als een sprookje ('Op een berg boven de wolken woonde eens een man die de hovenier van de Japanse keizer was geweest'), maar blijkt al snel het verhaal over het temmen van een nachtmerrie.

De vertelster, Yun Ling, heeft tijdens de oorlog samen met haar oudere zus Yun Hong drie jaar in een jappenkamp doorgebracht. Haar zus, die dienst deed als prostituee voor de officieren, heeft het uiteindelijk niet overleefd. Yun Ling werkte na de oorlog als rechter bij het oorlogstribunaal in Kuala Lumpur. Als bij haar een beginnende afasie wordt vastgesteld, gaat ze op haar 63ste met vervroegd pensioen. Voor ze haar vermogen om haar gedachten en herinneringen onder de woorden te brengen definitief verliest, besluit ze haar memoires te schrijven.

Daarin vertelt ze eigenlijk heel beknopt (in niet meer dan enkele tientallen bladzijden) en uiterst geserreerd over het wrede kampregime. Het leeuwedeel van de memoires draait om haar louterende ervaringen bij de aanleg van een Japanse tuin. Al voor de oorlog uitbrak was haar zus geobsedeerd geraakt door de magie van zo'n tuin. In het kamp vormde die fascinatie voor de zusjes een toevluchtsoord voor de verbeelding, essentieel om te overleven. Zo besloot Yun Ling een paar jaar na de oorlog om in de hooglanden van Maleisië de droom van haar zus te realiseren: het zelf creëren van een Japanse tuin. Op het landgoed Yugiri ('Avondnevel') ontmoet ze de voormalige hovenier van de Japanse keizer, Nakamura Aritomo, een man wiens verleden met raadselen omgeven is.

Gaandeweg schemert door dat hij ondergronds een subversieve rol heeft gespeeld in de oorlog en vermoedelijk om die reden uiteindelijk verbannen werd door de Japanse keizer.

Subtiel schetst Eng hoe Yun Ling aanvankelijk beducht is voor de onderwerping aan haar Japanse leermeester, maar meer en meer onder de indruk raakt van zijn liefdevolle toewijding. Hij blijkt ook een meester in enkele andere fijnzinnige artistieke tradities: het maken van houtsneden en tatoeages. Hij leert haar dat boogschieten in wezen een mentale bezigheid is en, net als de aanleg van een tuin, een metafoor van levenskunst.

Zo smelt gaandeweg de wrok en de haat tegen de jap waarmee Yun Ling uit het kamp is gekomen, en ontstaat er zelfs een intieme liefde - door Eng op prudent Aziatische wijze in beeld gebracht.

Tan Twan Eng maakt de tuin nadrukkelijk tot symbool van rust, orde en vrede. Hij is een eeuwige oase te midden van het tumult van de geschiedenis. Op de achtergrond voltrekt zich een burgeroorlog waarin de toekomst van Maleisië op het spel staat, de maar al te historische werkelijkheid van de jaren vijftig.

En passant komt de lezer op aangename wijze heel wat te weten over de geschiedenis van al die artistieke activiteiten waarin de Japanners door de eeuwen heen hebben uitgeblonken. Zo brengt Eng hier een hommage aan het Japanse culturele erfgoed. 'De tuin van de avondnevel' is zo'n roman die de (eeuwige) vraag stelt hoe het toch mogelijk is dat zo'n hoogstaande cultuur ook in staat blijkt tot weerzinwekkende oorlogswreedheden - een vraag die na de oorlog ook zo vaak is opgeroepen ten aanzien van Duitsland. Eng waagt zich niet aan een antwoord, maar laat in deze fijnzinnige roman de verwondering aan de lezer.

Tan Twang Eng: De tuin van de avondnevel. (The Garden of Evening Mists) Vertaald door Reintje Ghoos en Jan Pieter van der Sterre. Xander, Amsterdam; 374 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden