De jacht op de moslimgast

Vele uren televisie moeten er worden volgepraat na de moord op Theo van Gogh. Dat heeft een onverwachte neveneffect: nog nooit was het palet aan 'allochtone' meningen zo groot. De media zijn erachter gekomen dat De Allochtoon niet bestaat.

Vrijwel meteen na het nieuws van de moord op Theo van Gogh rinkelde de telefoon van Haci Karacaer. Of hij die avond te gast wilde zijn in 'Barend & Van Dorp'. Toen bekend werd dat de dader van Marokkaanse afkomst is, verviel de uitnodiging. Karacaer is Turks.

,,Zo gaat dat. Mensen worden in stammen gedeeld en afhankelijk van welke stam kabaal maakt, word je ter verantwoording geroepen. Heel erg primitief, en die wijze van selecteren is alleen maar sterker geworden.''

Ali Eddaoudi ontving laatst nog een sms'je van een redactie. 'Wij zoeken een radicale moslim voor een interview. Wie durft?' Einde bericht.

De jacht op de moslimgast. De radicale. De gematigde. De representatieve. Vele uren televisie moet er vol gepraat worden en de wetten van het invloedrijke medium verlangen dat er meteen ter zake gekomen wordt. Anders zou men in de huiskamers weleens naar de afstandsbediening kunnen grijpen.

Ook daarom worden gasten gescreend. Dat gebeurt al jaren. De voorgesprekken zijn befaamd en in deze tijden van spanning belangrijker dan ooit. Wie is wie? En wie vindt wat?

Ahmed Marcouch is in het verleden vaak benaderd door verschillende media. Toch is de woordvoerder van de Unie van Marokkaanse Moskeeën in Amsterdam en omstreken een relatief nieuw gezicht op de buis. Sommige programmamakers zeggen dat hij 'is opgestaan'.

,,Vroeger proefde ik dat journalisten me niet meer interessant vonden zodra ze merkten dat ik neutrale opvattingen heb. Een opmerking bijvoorbeeld dat de islamitische gemeenschap geen behoefte heeft aan eigen specifieke vrije dagen was voor redacties niet interessant. Dan namen ze iemand die het stereotiepe plaatje bevestigde: ik ben moslim en ik wil mijn eigen moskee, mijn eigen dingen, mijn eigen rijk. Ik merk dat de media na de moord op Van Gogh wat meer hun verantwoordelijkheid nemen.''

De organisatie van een televisiedebat, dat per definitie om tegenstellingen vraagt, is moeilijker dan ooit. Zo heeft ook EO-presentator Andries Knevel gemerkt. Wie laat je aan het woord? En, zeker zo belangrijk, namens wie?

,,Het blijft een lastige speurtocht naar moslimgasten'', weet Sigrid Muusse, eindredacteur van 'Rondom Tien'. In de afgelopen zes jaar organiseerde haar redactie tientallen debatten over integratie. ,,Er zijn zoveel stromingen. Het is moeilijk iemand te vinden die ergens voor staat.''

Karacaer, directeur van de Turkse organisatie Milli Görus, heeft niet zelden het gevoel als een loopjongen te worden gebruikt door de media. ,,Ik heb een gezin nodig dat ruzie maakt, kun jij ons helpen? Wij willen een man die voor de camera durft te zeggen dat hij zijn vrouw slaat omdat het in de Koran staat. Dit soort verzoeken geven mij niet het idee dat programma's de achtergronden proberen te duiden. De televisie maakt zich meer druk om de kijkcijfers. Wat scoort lekker? Wat is stoer?''

Publicist Eddaoudi, ook geestelijk verzorger in de gevangenis, legt zijn rol als vraagbaak voor sommige journalisten positiever uit. ,,Ze zeggen: help ons dan. Zijn er groepen die we nog onvoldoende hebben laten horen? Die insteek vind ik goed. Redacties trekken niet meer alleen gemakzuchtig de trommel open van de bekende namen.''

,,Het is wel moeilijk omdat een aantal mensen niet graag de mening via de media ventileert. Dat heeft te maken met angst.''

Dat merkte Geralt Lammers ook. Voor een uitzending over het Laakkwartier haalde de eindredacteur van 'B & W' een bus vol gasten naar de studio. Alleen maar blanken. Iedere allochtoon die op straat werd aangesproken, weigerde. ,,Het kan hebben meegespeeld dat het de ramadan was, en dan is halfacht in Amsterdam geen ideaal tijdstip. Maar ook angst was hier een raadgever.''

Bij 'Rondom Tien' hebben zich daarentegen juist na de moord op Van Gogh tientallen moslims per telefoon en mail gemeld met de mededeling: wij willen graag meepraten. Muusse: ,,Dat gebeurde daarvoor slechts sporadisch.''

Toch stelt ook zij: ,,Het is lastig om een streepje verder te komen dan 'Mohammed B. was een halve gek'. Hij was natuurlijk meer. Hij stond ergens voor. Er zijn niet veel moslims die dat durven aangeven, maar dat aantal groeit wel.''

De dubbele ervaringen onderstrepen eens te meer dat De Marokkaan en De Moslim niet bestaan. ,,Je merkt dat heel veel Marokkanen zich niet vertegenwoordigd voelen door mensen die zich in de media uitlaten. Dat is een lastig dilemma voor ons'', geeft Lammers toe. ,,Daarom kiezen wij vaak bewust niet voor mensen die pretenderen een groep of een organisatie te vertegenwoordigen. Wij geven de voorkeur aan een interessante mening van een betrokkene. Niets meer en niets minder.''

Ook benadert 'B & W' het onderwerp van de multiculturele samenleving sinds kort 'iets anders'. De laatste maand is er twee of drie keer per week een uitzending gewijd aan de nasleep van Van Gogh.

,,Ook ik heb het gevoel dat er ontzettend veel gepraat wordt op de Nederlandse televisie. Meer dan zeven of acht jaar geleden, toen 'B & W' begon. Dat komt voornamelijk, denk ik, doordat actualiteitenrubrieken als 'TweeVandaag' en 'Nova' ook steeds meer studiogesprekken voeren. Het gevaar van herhaling is aanwezig: dezelfde mensen in dezelfde discussies.''

,,De ontwikkelingen volgen elkaar zo snel op. Iedere dag is er wel een echte discussie te organiseren over een aan moslims gerelateerd thema. Wij hebben besloten af en toe buiten het nieuws van de dag om te gaan. Afgelopen maandag hadden wij het daarom niet over de foto zonder balkje van Mohammed B. Bij ons zaten vier Nederlanders aan tafel die recent moslim waren geworden. Zo'n gesprek werpt weer een ander licht op het onderwerp.''

Het is een voorbeeld van de 'belangrijke omwenteling' die Eddaoudi signaleert. ,,Het debat is niet softer geworden, maar er is een draai gegeven aan het harde kritische debat. Bij 'Barend & Van Dorp' zat een huilende Marokkaanse voetballer. 'Nova' nodigt niet langer de beroepsallochtoon uit, maar ook jonge Marokkanen die niemand vertegenwoordigen maar representatief zijn.''

Het palet van meningen is kleurrijker geworden en de opgeplakte etiketten specifieker. De Allochtoon is een verzinsel. Daar komen volgens Eddaoudi, zelf in beide programma's te gast geweest, steeds meer media achter.

,,Natuurlijk weet ik dat de diversiteit in moslimgeluiden die nu te horen is, deels is ingegeven door eigenbelang. Er wordt meer dan ooit over het thema integratie gesproken en men wil niet steeds dezelfde mensen aan het woord laten. Bovendien weten de programmamakers dat ze geen gast zouden overhouden als ze op de oude voet zouden verdergaan.''

'Rondom Tien' voelt nog steeds de nasleep van een tweeluik uit 2002. Het was een berucht debat met Hirsi Ali, een jaar na 11 september. ,,Dat wij haar aan het woord hebben gelaten, is ons niet in dank afgenomen. Heel veel contacten zijn daarop stukgelopen. Ik heb een map in de kast liggen met echt in de duizend reacties. Twintig centimeter dik. In de maanden daarna merkten we dat mensen het nog vertikten om bij ons te komen: jullie zijn toch maar eenzijdig.''

Eddaoudi weigert tot op de dag van vandaag bij het NCRV-programma te verschijnen. Als deelnemer aan het debat met Hirsi Ali is hij weggelopen. ,,Ik mocht alleen maar cliché-antwoorden op clichévragen geven en kreeg geen gelegenheid om echt met Hirsi Ali in debat te gaan en vanuit het niets ging de presentator mij over 11 september bevragen. Zo afgezaagd. Zo simplistisch. Zo gestuurd.''

Bij zijn recente media-optredens maakte Eddaoudi vooraf een afspraak met de programmamakers: er zou niet over de persoon Theo van Gogh gesproken worden. Dat was zíjn wens. Van de programma's kreeg hij dezelfde speelruimte als voorheen.

Als criticus van 'hetgeen Van Gogh deed' mengde Eddaoudi zich de eerste twee weken na de moord bewust niet in het 'emotionele' debat. ,,Ik wilde niet te harde kritiek uiten op de verkeerde momenten.''

De kunst van het debatteren, weten wanneer een boodschap effect heeft, verstaan steeds meer Marokkanen. Marcouch vertelt dat het van zijn organisatie na de moord een bewuste strategie was om de woordvoering strakker te organiseren. ,,De imam heeft zich als het ware teruggetrokken.''

Marcouch zat drie keer bij Knevel, twee keer bij 'Rondom Tien' en stond de BBC en vele andere buitenlandse zenders te woord. ,,De media hadden mij ook kunnen negeren. Het feit dat zij dat niet hebben gedaan, illustreert dat ze hun verantwoordelijkheid meer nemen. In het verleden werd er vaak iemand uit het straatbeeld geplukt.''

Ook de keuze om vooral jonge moslims aan het woord te laten, prijst Marcouch (35). ,,Wij hebben een kwaliteitsslag gemaakt. De eerste generatie van mijn vader schoof mensen met een afgeronde basisschool naar voren. Vergeleken met de arbeiders hadden zij een opleiding genoten. Nu is er een groeiend aantal Marokkaanse academici.''

Nederland moet wennen aan allochtonen die welbespraakt de discussie aangaan, denkt Eddaoudi. ,,Men was alleen bekend met de Ali's en de Mohammeds die de schoonmaakploeg verrijkten.''

Ook Lammers vindt het goed dat er nu meer verschillende mensen voor de camera verschijnen. ,,Dan gaat de lading er misschien een beetje af. De lading van de discussie: jij bent De Moslim.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden