'De islamitische wereld ontwaakt uit haar academische coma'

Studentes in Istanboel. Beeld AFP
Studentes in Istanboel.Beeld AFP

Ontwrichtende filosofie, natuurkundige ontdekkingen die een heel nieuw licht werpen op het leven: universiteiten in islamitische en Arabische landen moesten er de afgelopen eeuwen weinig van hebben. Nu lijken ze langzaam uit hun intellectuele coma te ontwaken.

Het Britse weekblad The Economist beschrijft deze week de toestand van de academische cultuur in Arabische en islamitische landen. Zo vergelijkt het tijdschrift de productie van 17 Arabische landen met de prestigieuze Amerikaanse Harvard-universiteit. Wat blijkt: in 2005 leverde het Harvard-personeel evenveel publicaties als alle academici uit die 17 landen samen.

Slechts tweemaal ging de Nobelprijs naar een moslim. Beide winnaars verhuisden uiteindelijk naar een westers land. Ook veelzeggend: de 57 landen van de Organisatie van Islamitische Samenwerking besteden gemiddeld 0,81 procent van hun bruto binnenlands product aan onderzoek en ontwikkeling. In Amerika is dat 2,9 procent, in het technologisch ingestelde Israël maar liefst 4,4 procent.

Bidden: beter dan studeren
Voor de oorzaken van de achterstand moeten we eeuwen terug in de tijd. Velen gaan uit van religieuze pressie: islamitische gezaghebbers zijn steeds argwanender tegenover wetenschap komen te staan. Kennis zou minder waardevol zijn dan geestelijke oefening en het zoeken naar God.

'De campus van de Quaid-i-Azam-universiteit in Islamabad telt drie moskeeën', schrijft het tijdschrift. 'En waarschijnlijk komt er binnenkort een vierde bij. Maar een boekwinkel is nergens te bekennen.'

Kennis is aardig, maar het vlekkeloos reciteren van de Koran of exact het juiste antwoord geven op een theologisch-dogmatische vraag is beter. Bovendien zien ook sommige moslims, net als orthodoxe christenen, een onverzoenbare tegenstelling tussen wetenschap en geloof. Wie God als schepper en hoogste macht wil eren, kan maar beter niet op zoek gaan naar archeologische vondsten die doen vermoeden dat de mens niet is geschapen, maar voortkwam uit evolutie.

Academische productie flink gestegen
Toch is The Economist dus optimistisch. Cijfers wijzen op een bescheiden maar onmiskenbaar reveil. Produceerden Iraanse academici rond de eeuwwisseling slechts 1300 wetenschappelijke papers, in 2009 waren dat er 15 duizend. Hun Turkse collega's gingen in diezelfde periode van 5 duizend naar 22 duizend.

Ook kwantitatief zitten de Arabieren in de lift. In 2000 werden papers uit Egypte, Iran, Jordanië, Saoedi-Arabië en Turkije nauwelijks geciteerd in publicaties van buitenlandse (zoals westerse of Aziatische) collega's: de landen scoorden slechts een vierde van het mondiale gemiddelde. Negen jaar later was dat 'slechts' de helft dan het mondiaal gemiddelde.

Ook financieel krabbelen de landen op. Het Turkse budget voor onderzoek en ontwikkeling steeg tussen 2005 en 2010 ieder jaar met 10 procent. Drie jaar geleden gaf het daar voor het eerst meer aan uit dan het rijke Noorwegen. Het onderzoeksbudget van Qatar groeit en in Saoedi-Arabië staat dankzij de puissant rijke koning Abdullah nu een technische universiteit met een budget van bijna 15 miljard euro.

Verandering is mogelijk
Grijpen de landen terug naar de periode waarin wetenschap wél aanzien genoot, de tijd waarin de Arabische cultuur zelfs ver vooruitliep op Europa? Voor die conclusie lijkt het nog te vroeg. Maar ondenkbaar is het niet, en de huidige cijfers bewijzen dat verandering wel degelijk mogelijk is.

Aan de theologie hoeft het in ieder geval niet te liggen, merkt The Economist fijntjes op. De hadith (de opschrift gestelde 'uitspraken van Mohammed') spoort moslims aan om op zoek te gaan naar kennis - 'zelfs tot aan China'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden