De invloed van één telegram

De VS verklaarden Duitsland in 1917 toch de oorlog, al wilde het land eigenlijk neutraal blijven. De druppel die de emmer deed overlopen: een telegram dat Berlijn aan Mexico stuurde.

De Amerikaanse president Woodrow Wilson voerde in 1916 campagne voor zijn herverkiezing met de slogan: 'He kept us out of the war' (hij hield ons buiten de oorlog). Die leus klopte als een bus, de Verenigde Staten waren in dat verkiezingsjaar nog steeds neutraal. Impliciet zat in het zinnetje de belofte dat dat zo zou blijven als de Amerikaanse kiezers op 7 november 1916 op Wilson zouden stemmen.

De Democratische president wist zijn Republikeinse rivaal Charles Evans Hughes met klein verschil te verslaan. Maar nog geen drie maanden nadat Wilson voor de tweede keer was geïnaugureerd, verklaarden de VS Duitsland in april 1917 toch de oorlog. Amerika was niet langer neutraal. De deelname van het land aan de Grote Oorlog leidde tot een ommekeer in de strijd en uiteindelijk tot de nederlaag van de Duitsers en hun bondgenoten. Maar hoe was die omslag van Washington te verklaren?

De houding begon al te kantelen in het voorjaar van 1915. Een Duitse onderzeeër bracht op 7 mei in de Ierse Zee, zonder waarschuwing vooraf, de Britse oceaanstomer Lusitania, onderweg van New York naar Liverpool, tot zinken. In amper achttien minuten verdween het kolossale schip onder water. Bijna twaalfhonderd opvarenden kwamen om, onder hen 128 Amerikanen.

Volgens de Duitsers vervoerde de Lusitania niet alleen passagiers, maar ook goederen en munitie, bestemd voor de oorlogvoerende landen Groot-Brittannië en Frankrijk. Nog maar een paar jaar geleden heeft een duikexpeditie aangetoond dat er inderdaad een grote hoeveelheid munitie aan boord was.

Het tot zinken brengen van de Lusitania maakte deel uit van de Duitse duikbotenoorlog die begin 1915 was begonnen. Berlijn wilde met alle middelen voorkomen dat de vijand bevoorraad werd. Op alle zeeën en oceanen werden schepen getorpedeerd, ook koopvaardijschepen. Het ultieme doel was (vooral) Groot-Brittannië economisch lam te leggen en de bevolking uit te hongeren.

De Duitsers realiseerden zich dat ze met deze duikbotenoorlog een groot risico namen: als er veel Amerikanen om het leven zouden komen, zouden de Verenigde Staten hun neutraliteit weleens op kunnen geven en zich in de oorlog tegen Duitsland kunnen mengen. Maar Berlijn schatte in dat het ongehinderd doorlaten van (militaire) goederen naar Groot-Brittannië en Frankrijk een veel grotere bedreiging vormde.

Een klein jaar na het tot zinken brengen van de Lusitania bond Duitsland toch in. Dat was kort nadat een Duitse onderzeeër in het Kanaal een Franse passagiersboot, de Sussex, had aangevallen - de Duitsers dachten dat het een mijnenlegger was. Vijftig opvarenden verdronken. Onder hen waren weliswaar geen Amerikanen, maar president Wilson reageerde woedend en dreigde de diplomatieke betrekkingen met Duitsland te verbreken als dat land zou doorgaan met het torpederen van alle schepen.

Berlijn deed de zogeheten Sussex-belofte: voortaan zouden alleen marineschepen het doelwit zijn. En als het vermoeden bestond dat een geënterd passagiersschip wapens of munitie vervoerde, zouden de opvarenden het schip eerst mogen verlaten voordat het tot zinken zou worden gebracht.

Maar weer een klein jaar later - het is inmiddels februari 1917 - besloten de Duitsers de belofte te breken. Dat zou inmenging van de Amerikanen in de oorlog gevaarlijk dichterbij kunnen brengen, maar het zou maanden en maanden duren voordat zij daadwerkelijk mee zouden vechten, zolang zou de opbouw van een leger in Europa duren, en intussen is de strijd waarschijnlijk al in ons voordeel beslecht, redeneerde Berlijn.

Dat was een misrekening, en niet de eerste van de Duitsers.

Zimmermann-telegram

In februari 1917 maakten ze nog een dure fout. Minister van buitenlandse zaken Arthur Zimmermann verstuurde een codetelegram waarin Mexico werd opgeroepen de kant van Duitsland en zijn bondgenoten te kiezen als de Verenigde Staten inderdaad zouden gaan meevechten aan de zijde van de Britten en Fransen. In ruil zou Duitsland zich inspannen dat Mexico gebieden terugkreeg die het land aan de Verenigde Staten was kwijtgeraakt.

Het telegram werd onderschept en gedecodeerd. Daardoor kantelde de publieke opinie in de VS binnen de kortste keren. Totdat de inhoud van het zogenoemde Zimmermann-telegram bekend raakte, hadden de Amerikanen geen trek om zich in een oorlog ver weg te storten. "Dat oude Europa met zijn koningen en keizers en zijn achterlijke politieke verhoudingen was weer eens aan het vechten, daar willen wij niks mee te maken hebben", omschrijft James Kennedy, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, de stemming onder zijn landgenoten, een eeuw geleden.

Bij aanzienlijke minderheden in het land was er zelfs grote weerzin om zij aan zij met de Britten en Fransen tegen de Duitsers te gaan vechten - dat gold met name voor Amerikanen van Duitse afkomst (dat lag voor de hand) en van Ierse origine. Die laatste groep hanteerde de leus: de vijand van mijn vijand is mijn vriend - de Ieren waren gewikkeld in een heftige strijd met hun Britse overheersers.

Maar in het Congres in Washington tekende zich na het telegram-incident een grote meerderheid af om Duitsland de oorlog te verklaren. Dat gebeurde op 6 april 1917. President Wilson voelde zich al met al breed gesteund, door parlement en bevolking.

Het duurde inderdaad geruime tijd voordat er in Europa een gevechtsklaar leger was opgebouwd, de American Expeditionary Force (AEF), die onder leiding kwam te staan van generaal John Pershing, de man naar wie een halve eeuw later middellangeafstandsraketten werden vernoemd. Kort na de oorlogsverklaring voerden de VS de dienstplicht in. De eerste troepen arriveerden eind juni 1917 in Europa - mondjesmaat, want er waren domweg te weinig schepen. Ze kregen een warm onthaal en gaven het moreel van de moegestreden Britse en Franse soldaten een flinke duw. Pas eind oktober kwamen ze voor het eerst in actie.

Slag om Chateau-Thierry

Begin 1918 probeerden de Duitsers met een offensief, Operatie Michael, een beslissing op het slagveld te forceren voordat de Amerikaanse troepen op volle sterkte waren. Dat mislukte, mede ook door de inzet van Amerikaanse divisies die inmiddels paraat waren. Half juli kwam de ommekeer bij de Slag om Chateau-Thierry, waar de Duitsers werden teruggeslagen.

Volgens James Kennedy hebben de Amerikanen een niet te onderschatten rol gespeeld in het verloop van de oorlog. "Zij hebben voor de doorbraak in de loopgravenoorlog gezorgd. Dat Operatie Michael faalde, was mede aan hun inzet te danken. En het offensief dat de geallieerden in augustus 1918 ontketenden, had belangrijke Amerikaanse ingrediënten. Daardoor kwam het einde van de oorlog heel snel."

Minstens even belangrijk als de militaire inzet van de Amerikanen, en wellicht nog belangrijker, was volgens Kennedy de bevoorrading uit de VS aan Groot-Brittannië en Frankrijk. Die twee landen kochten op krediet munitie, voedsel en goederen van Amerika, ook al toen dat land nog neutraal was - de schuld liep steeds hoger op. Kennedy: "Dat heeft de Britten en de Fransen heel lang op de been gehouden. Dat is van doorslaggevende betekenis geweest. Hun vijanden Duitsland en Oostenrijk/Hongarije hadden geen toegang tot die Amerikaanse markt. De Verenigde Staten waren in theorie bereid ook aan die landen te leveren, maar de Britse zeeblokkade maakte dat onmogelijk, Duitse schepen konden niet op New York varen. Dus alleen de Britten en hun bondgenoten konden in de praktijk profiteren van de Amerikaanse neutraliteitspolitiek."

Door de deelname van Amerika aan de oorlog kwam er nog een element bij dat vooral bij het einde van de strijd en de vredesonderhandelingen ging spelen. President Wilson ontvouwde tijdens een toespraak tot het Congres op 8 januari 1918 zijn vredesplan met veertien punten. Naast het pleidooi voor een Volkenbond die voor een duurzame vrede zou moeten zorgen, noemde hij het zelfbeschikkingsrecht van volkeren. Kennedy: "De verwachting dat de Amerikanen een hoofdrol zouden gaan spelen aan de onderhandelingstafel heeft in de laatste maanden van de oorlog een psychologische dimensie gekregen. De ineenstorting van het Habsburgse Rijk is versneld door de notie van zelfbeschikking, onafhankelijkheid en democratie, bij de Tsjechische en Poolse patriotten bijvoorbeeld heeft dat een duidelijke rol gespeeld. Zij voelden zich gesterkt door die veertien punten van Wilson, ze wisten dat hun onafhankelijkheidsstreven aan de onderhandelingstafel met sympathie zou worden begroet."

In totaal zijn in de Eerste Wereldoorlog vier miljoen Amerikaanse soldaten gemobiliseerd. Bij de wapenstilstand (november 1918) waren er twee miljoen in Frankrijk gelegerd. Ruim 50.000 Amerikanen zijn gesneuveld. Bovendien zijn meer dan 60.000 VS-militairen door ziekte gestorven, vooral door de Spaanse griep.

De Britten wisten de tekst te ontcijferen

Het Zimmermann-telegram, misschien wel het beroemdste telegram uit de geschiedenis, kwam nota bene via een Amerikaanse route van Berlijn in Washington. Het was bestemd voor de Duitse ambassadeur aldaar, hij moest de tekst doorgeleiden naar zijn collega in Mexico. De route was de vaste telegramdienst tussen de Amerikaanse ambassade in Berlijn en het ministerie van buitenlandse zaken in Washington. De Duitsers mochten daar gebruik van maken, zo had president Wilson beslist, via deze lijn kon hij zijn vredesinitiatieven communiceren. Duitsland had geen rechtstreekse verbindingen meer met de Verenigde Staten, de kabels waren vernietigd door de Britse marine.

De Britse geheime dienst wist de brisante tekst te onderscheppen en ook te ontcijferen. Dat was niet zo moeilijk, want de dienst had twee jaar eerder in de bagage van een Duitse spion het codeboek gevonden. Maar de Britten hielden de interceptie wekenlang geheim want ze wilden niet laten blijken dat ze een Amerikaanse verbinding bespioneerde. Via een ingewikkelde constructie wisten ze in Mexico een kopie van het telegram te bemachtigen, toen lichtten ze de Verenigde Staten pas in. Londen hoefde vervolgens Washington er niet van te overtuigen dat het om een authentieke tekst ging, dat deed opvallend genoeg de verzender zelf: minister Zimmermann gaf op een persconferentie begin maart toe dat het telegram origineel was. Kennelijk wilden de Duitsers toch dat de tekst openbaar werd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden