De innige relatie tussen kerk en Russische staat

Poetin, toen nog president, en Alexius II. (Trouw) Beeld EPA
Poetin, toen nog president, en Alexius II. (Trouw)Beeld EPA

De Russisch-orthoxe Kerk is altijd een machtige factor geweest in Rusland. Het echtpaar Garrard belicht vooral de rol van patriarch Alexius. Danken de Russen aan hem dat de militaire coup van 1991 mislukte?

Op de foto op het omslag van ’Russian Orthodoxy Resurgent’ zien we patriarch Alexius II die op het punt staat president Vladimir Poetin te omhelzen. Ze hebben hun armen om elkaar heen geslagen, kijken elkaar ernstig in de ogen en zullen zometeen naar Russisch gebruik elkaar gaan zoenen. Duidelijker kan de innige relatie tussen de Russisch-orthodoxe Kerk en de Russische staat niet worden uitgedrukt. Ze omarmen elkaar, ze voelen zich verwant en hebben elkaar nodig.

Wat een beeld! Hier zien we ook twee mannen met een verleden, twee mannen die in hetzelfde Rusland – maar in een ander politiek systeem – elkaar wantrouwden, elkaar in de gaten hielden en in de gaten werden gehouden. Beiden waren ze agent van de KGB, beiden klommen ze dankzij hun gehoorzaamheid op tot hoge functies – en beiden hebben ze de oude orde glansrijk overleefd.

Misschien was het communisme al zichtbaar ten dode opgeschreven toen Leonid Brezjnev, de hoogste man van de partij, op zijn begrafenis in 1982 orthodoxe priesters en riten bestelde. Hij was dus, zo moesten we concluderen, heimelijk gelovig. Acht jaar later gaf Michail Gorbatsjov Rusland godsdienstvrijheid, en in een mate die Rusland nooit eerder gekend had. Gorbatsjov zelf was de laatste atheïst aan de macht – van hem zijn althans geen opnamen bekend waarop hij zich door metropolieten en patriarchen laat omringen. Raspopulist Boris Jeltsin daarentegen voelde perfect aan dat hij zich – wilde hij blijven regeren – maar beter kon omtoveren tot een bekeerde. In optocht gingen hij en zijn kameraden zo vaak als het uitkwam ter kerke om zijn goede daden te laten zegenen door een hogere macht.

De volgende Russische leider zette de laatste stap in de wonderbaarlijke transformatie van communist naar gelovige. Poetin droeg, zo liet hij weten, onder zijn hemd altijd een kruis. Als kind was hij door zijn moeder gedoopt en zijn geloof zat diep.

Communisme en religie zijn in Rusland als communicerende vaten geweest. Wat aan overtuiging wegstroomde uit het communisme, vulde het vat van de orthodoxe kerk. De zoektocht naar een nieuwe identiteit en maatschappelijke cohesie kwam vanzelf uit bij de Russische religie. Om met Poetin te spreken: „De Kerk speelde een enorme rol in de geestelijke eenwording van het Russische land na vele jaren van leven zonder geloof, morele degradatie en atheïsme.”

Opinieonderzoeken van de laatste jaren geven aan dat liefst tachtig procent van de Russen zich als Russisch-orthodox beschouwt. Het beeld van vroeger toen alleen oude vrouwtjes iconen kusten en kaarsen ontstaken is radicaal veranderd – het geloof is immers modieus geworden. Toch schijnt het kerkbezoek de vijf procent al met al niet te overschrijden.

De invloed van de kerk reikt echter verder dan de rituelen die zich binnen de godshuizen afspelen. Geen enkele instelling in Rusland heeft zoveel moreel gezag als de kerk. Politiek, politie, justitie, media en leger roepen vooral scepsis op, maar de kerk wordt geacht.

Volgens de auteurs van ’Russian Orthodoxy Resurgent’ is dit vooral te danken aan de knappe manoeuvres van de afgelopen december overleden patriarch Alexius. Hij wist de kerk tot symbool van nationale wederopstanding te maken.

Dat begon in 1989, toen hij als metropoliet in St.Petersburg (toen nog Leningrad) de beenderen van Alexander Nevski terugwon voor de kerk. Nevski – onlangs door de bevolking gekozen tot grootste Rus aller tijden – versloeg in 1240 de Zweden. Zijn botten lagen in een door Peter de Grote gebouwde kathedraal, totdat de geheime politie de relieken in 1922 in beslag nam. Tijdens een live op televisie verslagen ceremonie nam de metropoliet Nevski’s beenderen in ontvangst, nota bene in het Museum voor het Atheïsme, waar ze al die tijd bewaard waren geweest.

Na Nevski waren de beenderen van de heilige Serafim aan de beurt, een met zware nationalistische symboliek beladen figuur. Serafim (1759 – 1833), een monnik uit de provincie, was in 1903 heilig verklaard op voorspraak van Ruslands laatste tsaar. Aan Serafim werden voorspellende krachten toegedicht. In een ’brief aan de toekomst’ zou hij geprofeteerd hebben dat ’zij’ het kwaad over Rusland zouden brengen en het land met rivieren van bloed zouden overspoelen. Die ongenoemde ’zij’ werden in 1903 verstaan als ’de Joden’. Bij de uitgave van de gedachten van de heilige Serafim hoorde als annex het beruchte vervalste document van een Joods wereldcomplot, de Protocollen van de Wijzen van Zion. Die Serafim was dus niet zomaar een heilige.

De schrijvers van ’Russian Orthodoxy Resurgent’ zijn van mening dat Alexius, juist doordat hij de regie voerde over de herbegrafenis van Serafims beenderen, ervoor gezorgd heeft dat het antisemitisme de kerk niet al te zeer besmette. Het lijkt een al te gunstige voorstelling van zaken. Want Alexius wist dat hij met vuur speelde door Serafim uit de KGB-kelders te bevrijden. Hij had dat ook kunnen laten.

Eenmaal benoemd tot patriarch (in juni 1990) laveerde hij volgens het echtpaar Garrard zo handig dat de krachtige stroming van Russische antisemieten en monarchisten geen splijting van de kerk veroorzaakte, maar zich liet pacificeren. Dat de kerk hiervoor een prijs betaalde door zich nooit hardop te distantiëren van de zwarte reactie, is kennelijk het minste kwaad.

Alexius krijgt van de Garrards grote lof toegezwaaid vanwege zijn steun aan Jeltsin tijdens de coup in augustus 1991. Zij schrijven hem een doorslaggevende rol toe bij het tegenhouden van militair ingrijpen. Dat is toch echt te veel eer. Op het moment dat de generaals hun militairen wilden inzetten, was al gebleken dat ze niet op complete gehoorzaamheid konden rekenen en dat muiterij en zelfs burgeroorlog op de loer lagen.

De kerk heeft ontegenzeggelijk enorm profijt getrokken van de koers die Alexius uitzette. Duizenden kerkgebouwen, kloosters en kerkschatten zijn teruggegeven; de Orthodoxe Kerk heeft wettelijk een geprivilegieerde positie veroverd; allerlei sekten, die Rusland na 1991 overstroomden, zijn geweerd en de toegang ontzegd; het Vaticaan en het rooms-katholicisme hebben geen voet aan de grond gekregen; de eenheid met de Orthodoxe Kerk in ballingschap is hersteld en staat en kerk stutten elkaar.

Uit bewondering voor deze prestaties verspillen de auteurs nauwelijks woorden aan het uitblijven van hervormingen binnen de kerk. Alexius heeft ooit een keer vagelijk om vergeving gevraagd voor zijn verleden, en verder iedereen geëxcommuniceerd die hardop de KGB’ers onder de kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders aanwees.

Nationalistisch, gesloten, gericht op rituelen en liturgie, sociaal conservatief van opvattingen, is de Russisch-orthodoxe Kerk geïsoleerd en versteend gebleven. Misschien is dat ook wel haar kracht: tsarisme, communisme, kapitalisme komen en gaan, maar de Russisch-orthodoxe Kerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden