De informalisering heeft de toekomst

Aan de hand van etiquetteboeken voorspelt Cas Wouters dat de verhouding tussen de mensen op de lange termijn minder formeel wordt. Nu nog het ’superiorisme’ onder de duim zien te krijgen.

Cas Wouters: Informalisering. Manieren en emoties sinds 1890. Prometheus/Bert Bakker, Amsterdam. ISBN 9789035132894; 388 blz. euro 29.95

De socioloog Cas Wouters is onder een klein publiek bekend vanwege zijn publicaties over de veranderingen in Nederlandse huishoudens. Al vele jaren houdt hij zich in het voetspoor van Norbert Elias bezig met wat omgangsvormen en manieren vertellen over hoe mensen over zichzelf en anderen denken.

De historicus Elias had voor de oorlog betoogd dat aan de tafelmanieren van een maatschappij de onderlinge gevoeligheden konden worden afgelezen. Onthullingen over welke mensen op wie neerkijken en tegen wie opzien, zouden ook inlichtingen verschaffen over de machtsverhoudingen in de samenleving.

Wouters’ eerdere publicaties beperkten zich tot Nederland of tot een bepaald onderwerp, ‘Seks en de seksen’ bijvoorbeeld (2005) Ditmaal heeft hij zijn terrein aanzienlijk uitgebreid en een boek geschreven dat, bijna, kan gelden als een vervolg op de klassieker van Norbert Elias uit 1939: ‘Het Civilisatieproces’. Volgde Elias het beschavingsproces vanaf de Middeleeuwen tot de Franse Revolutie, een tijdspanne van een kleine vijfhonderd jaar, Wouters laat zijn blik gaan over de ontwikkelingen van de laatste eeuw.

Elias zag tussen ‘’s levens felheid’ van de Middeleeuwen en de strenge etiquette van de achttiende-eeuwse hofsamenleving de gedragsvoorschriften zich vermenigvuldigen. Mensen hielden hun seksuele opwellingen en woede-uitbarstingen steeds beter in bedwang, eerst onder toezicht van koninklijk of vaderlijk gezag, maar allengs als een ‘tweede natuur’ die waakte over de driftigheid van de eerste.

Elias’ veronderstelling was dat de machtigen aanvankelijk geneigd waren zich tegenover minderen te laten gaan, maar door het groeiend menselijk verkeer en de toegenomen arbeidsverdeling moesten leren zich in te houden. Beleefdheidsvormen kwamen tussen de mensen en hun impulsen te staan, en tussen de mensen onderling.

Maar – en daar begint het verhaal van Wouters – toen de zelfbeheersing eenmaal een tweede natuur was geworden, werden de externe en interne dwang die mensen zichzelf en elkaar oplegden minder noodzakelijk. Tot 1890 formaliseerden de mensen met allerlei voorschriften hun omgang, daarna konden ze periodiek de teugels vieren.

Lezend in de etiquetteboeken van Nederland, Duitsland, Engeland en Amerika, concludeert Wouters dat zich drie maal in de afgelopen eeuw zo’n ontspanning van de zeden heeft voorgedaan: tijdens het fin de siècle rond 1900, in de ‘roaring twenties’, en last but not least in de fameuze jaren zestig. Steeds volgde op zo’n periode van ‘informalisering’ zoals Wouters het noemt weer vernieuwde formalisering. Niettemin ziet de socioloog op lange termijn de beheersing op de meeste levensterreinen minder krampachtig worden: informalisering heeft de toekomst, is zijn voorspelling.

Eén obstakel staat een vrij blije samenleving in de weg, constateert Wouters: de verhouding tussen meerderen en minderen blijft onverminderd gespannen en het ‘superiorisme’ waartoe mensen geneigd zijn, moet nog stevig onder de duim gehouden worden op straffe van moord en doodslag. De neiging van mannen om vrouwen, zwarten of islamieten te kleineren is nog steeds sterk; en omgekeerd, onder een ogenschijnlijke inschikkelijkheid, smeulen de prikkelbare gevoelens van de zwakkeren tegenover hun heren.

Toch zal de spreiding van macht en kansen, de grote vereffening die Elias en de zijnen in de geschiedenis werkzaam zien, ook uit deze tegenstellingen de angel trekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden