De industriële art nouveau van de Delftse slaoliefles

Een kist voor sla-olieflessen van de Nederlandsche Oliefabriek, bedrukt met een ontwerp van Theo Hoytema, 1905Beeld TRBEELD

Een tentoonstelling laat zien hoe Delft rond 1900 uitgroeide tot een belangrijk centrum van kunstnijverheid door de samenwerking tussen industrie, Polytechnische School en kunstenaars.

Zegeltjes plakken voor een glasservies doen we allemaal weleens. Net zoals er in veel keukenlades Douwe-Egbertspunten liggen. Bijna honderd jaar geleden was dat ook al zo. In 1923 was er een run op slaoliezegels van de Nederlandsche Olie Fabriek in Delft, de voorloper van Calvé, die toen haar 40-jarig bestaan vierde. Met de zegels kon gespaard worden voor fraai gedecoreerde schalen en kommen van aardewerk, ontworpen door kunstenaar Richard Roland Holst. 

Voor de oliefabriek was het heel gewoon om kunstenaars in te schakelen voor allerlei doeleinden. Meer Delftse bedrijven deden dat toen, zoals aardewerkfabriek De Porceleyne Fles, glasatelier 't Prinsenhof en de firma Braat (smeedwerk). Deze samenwerking tussen industrie en kunstenaars leverde tussen 1880 en 1940 prachtige staaltjes kunstnijverheid op, nu te zien op de tentoonstelling 'Art Nouveau/Nieuwe Zakelijkheid' in Museum Prinsenhof in Delft.

Aan de hand van affiches, keramiek, glas-in-lood, beelden en schilderijen wordt het verhaal verteld van deze bloeiperiode, waarin de kleine provinciestad Delft zich naast Amsterdam en Den Haag ontwikkelde tot een centrum van de Nederlandse art nouveau). Dat was vooral te danken aan de wisselwerking tussen industrie, onderwijs en kunst. Het museum wekt de geschiedenis van dit 'Delftse wonder' tot leven aan de hand van de hoofdrolspelers uit die tijd.

De slaolie-affiche van Jan TooropBeeld Jan Toorop

Aanjager van de kunst(nijverheid) in Delft rond 1900 is de Polytechnische School, de huidige TU Delft. Er worden naast technische vakken ook lessen tekenen en boetseren gegeven. Daardoor studeren er naast de toekomstige industriëlen ook kunstenaars, onder wie Jan Toorop en George Hendrik Breitner. Jacques van Marken, oprichter van de Gist- en Spiritusfabriek en de Nederlandsche Oliefabriek, speelt een sleutelrol in de ontwikkeling van de art nouveau in Delft. Hij geeft belangrijke opdrachten aan kunstenaars. De affiche die Jan Toorop ontwerpt voor zijn oliefabriek - de iconische slaolieaffiche - levert de Nederlandse art nouveau zelfs de bijnaam 'slaoliestijl' op.

Die creatieve en innovatieve wisselwerking echoot ook door in de tentoonstelling. Caspar Conijn decoreerde de wanden met slaoliekistjes. Het zijn replica's van de houten kistjes waarin de slaolieflessen van de oliefabriek werden vervoerd. Zelfs verpakkingsmateriaal kreeg in die tijd een kunstzinnig jasje. Kunstenaar Theo van Hoytema maakte het ontwerp. Met een knipoog naar de tropische herkomst van de aardnoot, de grondstof voor slaolie, tekende Van Hoytema een krokodil en olifant, geflankeerd door slaolieflessen, slablaadjes en aardnoten. In combinatie met de sierlijke aardewerken objecten van de Porceleyne Fles, de smeedijzeren hekken en kroonluchter van de firma Braat, de glas-in-loodramen van Glasatelier 't Prinsenhof en reclameaffiches van de oliefabriek, maakt dat van deze tentoonstelling een geweldig visueel spektakel. Het museum ruimde er twee zalen voor in, dat hadden er best meer mogen zijn.

Art Nouveau/Nieuwe Zakelijkheid/Delft - Kunst, kennis en industrie, t/m 26 augustus in Museum Prinsenhof Delft. Het Gemeentemuseum Den Haag wijdt vanaf 21 april ook een tentoonstelling aan de art nouveau.

Art nouveau in Nederland

Art nouveau is een kunststroming die tussen 1890 en 1914 populair was in heel Europa, onder verschillende namen. Kunstenaars gingen op zoek naar een nieuwe, eigentijdse stijl, in de overtuiging dat ze daarmee konden bijdragen aan een betere maatschappij.

Sommigen kozen voor sierlijke, golvende decoraties, vaak gebaseerd op gestileerde vormen uit de natuur. Deze 'versierende' kunstenaars zaten in Nederland vooral in Den Haag en Delft. In Amsterdam lag het accent op strakke en sobere vormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden