De in Zuid-Afrika gevonden oermensensoort sediba is evolutionair op een zijspoor gezet

De schedels van Sediba (rechts), homo habilis (midden) en Australopithicus afarensis (links). Beeld Matt Wood

De moderne mens stamt af van de aapachtige Australopithecus. Maar van welke variant? Een kandidaat uit Zuid-Afrika is deze week definitief afgeschreven.

De kleine Karabo is van zijn voetstuk gevallen. Ruim tien jaar lang maakte het elfjarige jongetje aanspraak op een cruciale positie in de geschiedenis van de mensheid. Een fel betwiste aanspraak, maar zijn ontdekker had geen twijfels. Karabo was een directe voorganger van de moderne mens. Met zijn kleine hoofd, lange armen en chimpansee-achtige bouw toonde het jongetje zijn afkomst, terwijl zijn fijngevormde vingers en handzame duim leken te wijzen op wat komen ging.

Hij was twee miljoen jaar geleden aan zijn einde gekomen, toen hij in een onderaardse grot viel, in de buurt van het huidige Johannesburg. Daar werden op 15 augustus 2008 zijn fossiele resten ontdekt door de Zuid-Afrikaanse paleoantropoloog Lee Berger. Door diens achtjarige zoon Matthew eigenlijk, die struikelde over wat een fossiel sleutelbeen bleek te zijn. Toen vader Lee de plek uitgroef, stuitte hij op een onderkaak waarvan hij meteen wist dat die had behoord aan een onbekend type hominide, een mensachtige.

Uiteindelijk haalde Berger met zijn team ruim tweehonderd fragmenten naar boven, die hij aan zes individuen kon toeschrijven. Behalve Karabo ook een man, een vrouw en drie kinderen. Allemaal twee miljoen jaar oud en allemaal behorend tot dezelfde soort, die hij de naam Australopithecus sediba gaf. Australopithecus is het geslacht van vroege mensachtigen, waartoe ook het beroemde fossiel Lucy behoorde, dat in 1974 in Ethiopië was gevonden. 

Sediba is een woord uit het Sesotho en betekent ‘bron’. Berger was er namelijk ook meteen van overtuigd dat deze fossielen aan de basis van de moderne mens stonden.

Een reconstructie van Sediba (midden). Links een skelet van de moderne mens, rechts van een chimpansee. Beeld AP

Vreemde voeten

Voor die theorie viel wat te zeggen. Behalve de genoemde mengvorm van aap- en mensachtige uiterlijkheden had Karabo ook vreemde voeten en enkels. Beter gezegd: hij had de voeten van een aap en de enkels van een mens. Hoe dan ook, dat liep niet makkelijk. Het zag eruit alsof hij het lopen op twee benen nog moest leren en een groot deel van de tijd in de bomen doorbracht.

Als Berger gelijk had, stond de wieg van de moderne mens in Zuid-Afrika. Een idee dat in dat deel van de wereld welwillend werd ontvangen. Maar voor de meeste paleoantropologen was dat een brug te ver. Het zou betekenen dat Lucy, een icoon uit het vakgebied, ver van de route was geraakt. Het belangrijkste inhoudelijke bezwaar dat ze inbrachten, was Sediba’s leeftijd. De oudste bekende vertegenwoordiger van de moderne mens, een Homo habilis, was gedateerd op 2,4 miljoen jaar. Dat was 400.000 jaar ouder dan Karabo. Hoe kon een fossiel dat aan de basis van het geslacht Homo stond, jonger zijn dan een vertegenwoordiger van dat geslacht?

Dat kon best, redeneerde Berger. Het is in de evolutie vaker gebeurd dat een nieuwe soort ontstaat uit een afsplitsing en dat vertegenwoordigers van die oude soort nog een tijdje voortbestaan. Dat argument begon te wankelen toen in 2013 een onderkaak werd gevonden van 2,8 miljoen jaar oud, die werd toegeschreven aan een niet nader aangeduide Homo. Die toeschrijving werd door velen, onder wie Berger zelf, bestreden. Volgens hen was het een kaak van een Australopithecus.

Niettemin, het Sediba-kamp bleef bij zijn standpunt. In het Zuid-Afrikaanse Journal of Science schreven ze vorig jaar nog dat ‘je op grond van de tijdsvolgorde de mogelijkheid niet kunt uitsluiten dat Australopithecus sediba een voorouder is van de moderne mens’.

Statistiek

Dat willen we wel eens zien, moeten twee Amerikaanse biologen hebben gedacht, toen ze deze opmerking lazen. Ze berekenden de kans dat het geslacht Homo van Sediba afstamde. Preciezer geformuleerd, ze berekenden de kans om een fossiel van een voorouder te vinden dat 800.000 jonger is dan gevonden afstammelingen. Die kans is verwaarloosbaar klein, schrijven ze deze week in het vakblad Science Advances. Minder dan een tiende procent. “In de statistiek betekent deze score dat de theorie kan worden verworpen”, voegen ze er desgevraagd aan toe.

Voor die berekening gingen ze ervan uit dat een mensensoort na een miljoen jaar uitsterft. Dat is gemiddeld wel zo, maar ook als ze die levensduur oprekten of ervan uitgingen dat de twee soorten in dezelfde tijdspanne op aarde verbleven, kwamen ze op een minimale kans uit. Zelfs als ze de oude onderkaak afschreven en de geboorte van de moderne mens op 2,4 miljoen jaar geleden dateerden, bleef het onwaarschijnlijk om een voorouder te vinden die zo veel later had geleefd.

Addertje

Hier zit een klein addertje onder het gras. De fossielen van Karabo en zijn vijf lotgenoten zijn immers al gevonden. Kansberekening zegt iets over de waarschijnlijkheid van een verwachte uitkomst. Je kunt berekenen wat de kans is om met dobbelstenen dubbelzes te gooien. Je kunt niet, als er dubbelzes op tafel ligt, met de kansberekening zeggen: hoe is het mogelijk?

Om die reden keken de biologen ook bij andere overgangen in de menselijke evolutie. Ze selecteerden 28 voorouder-afstammeling-paren. Slechts één keer was het eerstgevonden fossiel van de voorouder minder oud dan die van de afstammeling. En dan nog, schrijven ze. Deze variant van Homo erectus was 100.000 jaar jonger dan zijn afstammeling Homo antecessor. Dat is van een andere orde dan de 800.000 jaar waar het hier om gaat. Als ze alle overgangen in een grafiek zouden weergeven, zou die van sediba naar homo helemaal uit het zicht raken.

Nee, schrijven ze, Lucy is een veel betere kandidaat om de directe voorouder van de mens te zijn. Zij was een Australopithecus afarensis, een soort die vier tot drie miljoen jaar geleden op aarde voorkwam – Lucy is 3,2 miljoen jaar oud. Dat sluit heel mooi aan op die onderkaak van 2,8 miljoen jaar. Daarnaast had de kaak van Lucy al trekjes van die van de Homo’s, iets wat je van Sediba’s kaak niet kunt zeggen. Ten slotte, Lucy en veel van haar soortgenoten zijn in Ethiopië gevonden, slechts een paar kilometer van de vindplaats van genoemde onderkaak.

“Je kunt van mening verschillen wat een verschil in kaak of handbotje betekent”, schrijven ze in hun artikel. “Maar deze wiskundige analyse laat weinig ruimte voor twijfel.” Sediba is niet onze voorouder, maar zat op een zijtak van de menselijke stamboom.

Lees ook:

De tijdgenoten van Lucy

Recente vondsten schudden aan de humane stamboom. Niet iedereen onthaalt de nieuwe soorten even enthousiast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden