'De ijzeren driehoek heeft niets geleerd van Fukushima'

Interview Japanse ingenieur kerntechniek hekelt de manier waarop politici, ambtenaren en ondernemers de gevaren rond kernenergie negeren

Ingenieur Tetsunari Iida studeerde aan de universiteit van Kyoto en werkte als ingenieur voor de nucleaire sector in Japan.

Waarom bent u daarmee gestopt?

"De geslotenheid en de verhullende manier van opereren die specifiek zijn voor Japan begonnen me steeds meer op te breken. In de nucleaire branche is er namelijk reëel gevaar, en dat werd genegeerd.

Ik werkte jarenlang bij het nucleaire onderzoeksinstituut van de negen grote stroombedrijven én bij de nucleaire toezichtcommissie. Die dubbele pet is in Japan heel gewoon. Niet voor directieleden natuurlijk, ik was gewoon staflid. Maar toch. Ik zag dat duidelijke regels ontbraken. Je moet weten dat Japanners een uiterst geperfectioneerd systeem hebben om onzichtbare regels te volgen. Je mening uiten is er niet bij, en niemand heeft het echt ergens over.

Ik bestudeerde de oorspronkelijke regels van Japan en de IAEA (de internationale atoomwaakhond) over nucleair transport en schreef daarover een stuk. De hoge ambtenaren hadden zich er nooit in verdiept en al snel was ik de topexpert. Vreemd dat niemand de regels kende. Formaliteiten zijn belangrijker dan kennis. De discussie bij de nucleaire toezichtcommissie stond mede daardoor ver af van de realiteit.

Bovendien is het systeem van vergunningen afgeven door de toezichthouder slechts een woordenspel. Het gaat niet om de techniek van veiligheid of om de interne logica in een verhaal. Het is bovenal manoeuvreren met als doel de bevolking niet ongerust te maken. De vraag is nooit: is het veilig?"

Japan staat bekend om de machtsverstrengeling van industriebazen, politici en hoge ambtenaren, de zogeheten ijzeren driehoek. Kan de nucleaire driehoek zichzelf corrigeren?

"Na de aardbeving en bijna-ramp bij 's lands grootste kerncentrale in Kashiwazaki-Kariwa in 2007 is één ding geleerd. Dat elke centrale een controlecentrum moet hebben dat bestand is tegen aardbevingen en straling. Een halfjaar vóór de tsunami in 2011 is dat bij Fukushima gebouwd. Een half jaar later, en de ramp was niet te overzien geweest."

Wat heeft de ijzeren driehoek geleerd van het drama Fukushima?

"Niets. Het is ironisch. Ze worden juist beter in het toedekken van de problemen. Zoals de radioactieve straling, het bankroet van eigenaar Tepco. Ze omzeilen de vraag wie er opdraait voor de kosten."

Wie is dat dan?

"De belastingbetaler. Tepco is een zombiebedrijf. Het is morsdood, maar de regering, hoge ambtenaren en Tepco zelf doen alsof het nog steeds leeft. Ze bidden dat die situatie voort zal sudderen, want als Tepco failliet gaat, is dat ook gevaarlijk voor de andere acht stroomgiganten. Inmiddels is er al 35 miljard euro door megabanken aan Tepco 'geleend'."

Bent u met uw duurzame boodschap in Japan iemand die in de woestijn preekt?

Lachend: "Nee. Publieke omroep NHK is erg conservatief, en de rechtse regering van premier Abe wil de NHK nóg verder onder controle krijgen. Toch wees een NHK-enquête deze week uit dat ruim tachtig procent van de Japanners van kernenergie af wil. Oud-premier Koizumi, ook conservatief, heeft zich tegen kernenergie uitgesproken. Erg symbolisch, dat zelfs de neo-conservatieve steun voor het nucleaire complex afbrokkelt."

Hoe staat het momenteel met het energieverbruik in Japan?

"We hebben sinds Fukushima vijftien procent bespaard. We importeren meer olie en iets meer gas om de uitval van kernenergie te compenseren. Waterkracht zit met acht procent aan een maximum, wind- en zonne-energie zijn verdubbeld van twee naar vier procent."

Twaalf procent duurzaam dus. Nederland doet het met nog geen vijf procent aanzienlijk minder. Maar Duitsland haalt al ruim een kwart uit duurzame energie.

"De Duitsers zaten in 2000 ook nog maar op zes procent. Invoering van een terugleververgoeding voor consumenten die duurzame stroom opwekken, heeft daar voor een doorbraak gezorgd. Ik heb die regels zelf voor Japan opgesteld in 2000, en elf jaar later heeft Tokio het ingevoerd.

Met dat zogeheten salderen is bij ons nog veel winst te halen. Zo heeft pas twee procent van de daken nu zonnepanelen. Sinds de tsunami is Japan al wel uitgegroeid tot een van de groten op de zonne-energiemarkt. Ook zijn we aan het opstarten met meer windenergie, maar dat proces duurt jaren."

Toch blijft een meerderheid op Abe stemmen die de resterende 48 kerncentrales wil opstarten. Kan er zo ooit iets veranderen?

"Als je alleen naar de verkiezingen kijkt niet. Ik verwacht veel van de beweging richting meer lokale zeggenschap. Er gaan steeds minder mensen stemmen, maar via internet ontstaat wel meer samenhang."

Wie heeft de langste adem? De machtige ijzeren driehoek of de groeiende burgerbeweging?

"Het is onontkoombaar dat zij elkaar zullen beïnvloeden. Het meest verwacht ik van nieuwe spelers. Zoals Softbank, een groot Japans IT-bedrijf. De directeur is fel tegen kernenergie en gaat met zijn nieuwe bedrijfstak Softbank Energy de negen stroomgiganten, die allemaal kerncentrales hebben, te lijf zodra het transportmonopolie wordt opgeheven. Softbank heeft zoveel geld, die kan zelfs één van die energiemonopolisten uitkopen."

Wie is Tetsunari Iida?
Tetsunari Iida (55) is ingenieur kerntechniek. Hij werkte voor het grote bedrijf Kobe Steel met als specialiteit kernafval, onderzocht in Zweden de geschiedenis van nucleaire en alternatieve energie en begon daarna in Tokio een instituut voor duurzaam energiebeleid.

Iida was kort in Nederland omdat de ramp in Fukushima deze maand drie jaar geleden plaatsvond. Hij kwam op uitnodiging van Green Cross International, dat na de kernramp in Tsjernobyl werd opgericht door voormalig Sovjetpresident Michail Gorbatsjov.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden