Boekrecensie

De ideeën van atheïst Dennett kunnen u infecteren, als een succesvolle meme

Daniel C. Dennett. Beeld Getty Images

Van Bacterie naar Bach en terug
Daniel C. Dennett (vertaling: Rogier van Kappel)
Atlas Contact 518 blz. € 34,99
★★★★

De schrijver

De Amerikaanse filosoof en wetenschapper Daniel Clement Dennet (1942) is gespecialiseerd in vragen over het bewustzijn, de filosofie van de geest en kunstmatige intelligentie. Hij is hoogleraar aan Tufts University (bij Boston). Hij wordt een van de vier 'ruiters van het nieuwe atheïsme' genoemd, samen met Richard Dawkins, Sam Harris en Christopher Hitchens. In 2012 kreeg hij in Amsterdam de prestigieuze Erasmusprijs.

Zijn inzet

Daniel Dennett wil zijn lezers laten zien dat mysteries nergens voor nodig zijn, ook niet bij het nadenken over het ontstaan van het leven en het bewustzijn. Wie roept er niet af en toe uit, bij het zien van een fijnbesnaard diertje of bizar mooi natuurtafereel: 'Wat een wonder!' Op zulke momenten zou Dennett u graag willen wijzen op uw gebrek aan voorstellingsvermogen. Want niet de 'makkelijke' aanname van een bovennatuurlijk mirakel, de betrokkenheid van een god of een intelligente ontwerper, maar juist het wetenschappelijke verklaringsmodel vergt volgens hem getrainde verbeeldingskracht. En als u alleen roept: 'Hoe is het mogelijk!', wil Dennett u er graag op wijzen dat deze vraag een serieuze inspanning verdient om tot een logisch steekhoudend antwoord te komen, en geen voortijdige berusting in de onwetendheid.

Het resultaat

De nodige grote raadsels zijn nog niet verklaard, zoals de vraag hoe leven ontstaan is uit dode materie, maar in Dennetts ogen is het een kwestie van tijd tot een wetenschapper ergens op de wereld 'eureka!' roept, waarna ook dat beslissende deel van de puzzel is opgelost. Speculatief, ja, maar dat erkent de schrijver zelf ook. Zijn nieuwste boek bevat, zoals hij zelf zegt, 'de schets, de ruggengraat, van de beste wetenschappelijke theorie tot op heden over hoe onze geest is ontstaan, hoe onze hersenen al hun wonderen bewerkstelligen en, vooral, hoe we kunnen denken over geest en hersenen zonder in allerlei verleidelijke filosofische valstrikken te stappen'. 'De magie van de geest uitleggen zonder magie', er zijn maar weinig mensen op deze wereld die daarin zover komen als Daniel Dennett. Met aanstekelijk enthousiasme verleidt hij de lezer om mee te gaan in een aantal lastige 'omkeringen van het denken'. Bijvoorbeeld: leren inzien dat de evolutietheorie ruimte laat voor 'redenen' en ontwerp, maar dan zonder ontwerper. Leren inzien dat de meest onwaarschijnlijke dingen bij toeval kunnen gebeuren, als je maar de tijd hebt ('Nog in geen miljoen jaar!, zeggen sommigen. Dat is redelijk, maar wat dacht je van één keer in de honderd miljoen jaar?'). Kennismaken met 'memen', ideeën of informatie-eenheden die in hun eigenschappen vergelijkbaar zijn met genen en die zich verspreiden als virussen (bekend geworden door Richard Dawkins). Kennismaken met tamelijk uitputtende vergelijkingen van onze hersenen met computersystemen en Bach leren zien als 'mijlpaal van intelligent ontwerp'.

Reden om dit boek niet te lezen

Over het algemeen schrijft Dennett zeer toegankelijk en is hij als geen ander in staat om zelfs de ingewikkeldste wetenschappelijke concepten uit te leggen aan leken. Toch is dit boek bij vlagen taai, als de abstracties en vaktermen je om de oren vliegen. Met name van lezers die niet thuis zijn in de exacte wetenschappen vraagt het veel om 'autokalytische reactiecycli' in één zin te combineren met 'differentiële reproductie' en 'protodarwinistische algoritmes'. Zo wordt de wetenschap voor de leek niet meer dan een moderne mysterieschool en schiet Dennett zijn doel voorbij. De grote concepten die Dennett in dit boek gebruikt (culturele evolutie, memen, enzovoort) heeft hij ook in eerder werk al beschreven - weinig nieuws onder de zon. Ook lijkt het erop dat Dennett wel erg gretig over veel ernstige wetenschappelijke bezwaren tegen dat multi-interpretabele concept 'memen' heenstapt, waardoor zijn bewering dat het menselijke bewustzijn inmiddels compleet verklaard is een beetje wishful thinking blijft.

Reden om dit boek wel te lezen

Dennett behoort tot de buitencategorie van denkers die een samenhangend verhaal kunnen vertellen dat reikt van de oorsprong van het leven tot de nabije toekomst. Er zou een disclaimer op de achterflap mogen staan, als waarschuwing en als belofte: de ideeën in dit boek kunnen u infecteren, als een succesvolle meme.

Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden