Review

De idealist en de cynicus. Graham Greene ontrafelt menselijke illusies

'De stille Amerikaan' verbeeldt niet alleen een stukje politiekegeschiedenis. Het verhaal openbaart ook iets van de wonderlijke tegenspraakin de ziel van de katholieke Graham Greene zelf. Hij woonde in de jarenvijftig in Vietnam en baseerde het verhaal gedeeltelijk op zijn eigengebeurtenissen, met een hoofdrolspeler zonder moraal, zonder politiekeovertuiging.

'De stille Amerikaan' van de Engelse schrijver Graham Greene is een vande weinige literaire meesterwerken uit de vorige eeuw die je letterlijk'profetisch' kunt noemen. Het boek verscheen in 1955, speelt zich af inVietnam gedurende de laatste dagen van de Franse overheersing aldaar, maarje voelt er als het ware de Amerikaanse inmenging van een decennium lateral in aankomen en ook de fatale afloop van die bemoeienis. Je zou wensendat bijvoorbeeld de presidenten Kennedy en Johnson 'De stille Amerikaan'bijtijds gelezen hadden.

De stille Amerikaan in kwestie is Alden Pyle, een idealistische jongemanmet een vaag diplomatiek baantje, dat als dekmantel dient voorspionage-activiteiten. Hij is dus ook in die zin een 'stille'. Voor hettussen corrupte decadentie en communisme verscheurde land probeert hij een'derde weg' te vinden, maar zijn bemoeienis met de plaatselijke politiekbrengt allerlei onrust en geweld met zich mee. Op een dag wordt hij dan ookdood aangetroffen, vermoord. De verdenking gaat uit naar de Engelsereporter Thomas Fowler, een kennis van Pyle en als overtuigde atheïst,cynicus en hedonist ook dienst tegenpool.

Zowel politiek als persoonlijk wil Fowler zich niet engageren ("Niet deoorlog. Die gaat mij niet aan') en probeert hij het naïeve idealisme vanPyle te temperen. Pyle op zijn beurt wordt verliefd op Fowlers Vietnamesevriendin Phuong, die hij in tegenstelling tot Fowler (wiens vrouw inEngeland niet van 'm wil scheiden) een huwelijk belooft. In haast absurdedialogen wisselt het Vietnamese meisje van minnaar. Fowler sans gêne:'Opeens kon ik zijn jongensachtigheid niet langer verdragen. Ik zei: "Ikgeef geen steek om haar welzijn. Jij mag haar welzijn hebben. Ik wil alleenhaar lichaam. Ik wil haar bij me in bed hebben. Ik zou haar lieverkapotmaken en met haar slapen dan, dan... om haar rottige welzijn denken."

Hij zei: "O", zwakjes, in het donker.'

Na Pyle's dood keert Phuong overigens weer bij Fowler terug, alshandelswaar die zonder veel eigen wil van eigenaar verandert. Zoweerspiegelt de driehoeksverhouding tussen deze mensen als een allegoriede geschiedenis van Vietnam, dat zwalkende slachtoffer van wereldpolitiekdat voor de cynische Europeaan een oord van zonde en genot is, en voor deVerenigde Staten een troetelbaby.

Graham Greene, die in de jaren vijftig in Vietnam woonde (je kunt in hethuidige Ho Tsji Minh-stad een soort Graham Greene-tour maken), baseerde degebeurtenissen voor een deel op eigen ervaringen en het laat zich aanziendat hij zich vooral met Fowler vereenzelvigde. Fowler is immers de typischGreene-held (of antiheld): zonder moraal, zonder politieke of religieuzeovertuiging maar door de omstandigheden gesteld voor vragen van moreellevensbelang. Door sommigen werd Greene, die in de Tweede Wereldoorlog eentijdje zelf voor de inlichtingendienst werkte, vanwege zijnanti-Amerikaanse commentaren en zijn betrekkingen tot leiders als FidelCastro en Ho Tsji Minh als een communistenvriend gezien maar volgensschrijver Evelyn Waugh, die Greene goed kende, stond hij in wezen aan dewesterse kant en opereerde hij 'undercover'.

In dat opzicht vertegenwoordigt ook Pyle een kant van Graham Greene,want 'De stille Amerikaan' mag dan een stukje politieke geschiedenisverbeelden, het openbaart ook iets van de wonderlijke tegenspraak inGreene's eigen ziel. Greene werd in 1926 rooms-katholiek om, zoals hij hetzelf formuleerde 'zijn kwaad aan af te kunnen meten'. Een ingetogen,christelijk leven leidde hij overigens geenszins, zijn gezin verwaarloosdehij; 'Ik heb een erge hekel aan kinderen', schreef de auteur van onder meervier kinderboeken eens. Hij had talloze relaties (telde ooit op eenprivé-lijstje zevenveertig prostituees met wie hij iets had gehad). Zijnbestaan had kortom iets weg van dat van de hoofdpersoon uit een van zijnandere meesterwerken 'The Power and the Glory' (vertaald als 'Hetgeschonden geweten'), een alcoholistische priester. In 'De stilleAmerikaan' is het zielsconflict echter over de twee mannelijkehoofdpersonen uitgesmeerd.

Wie het boek een halve eeuw na verschijnen leest, met het moderne,volstrekt andere Vietnam op het netvlies, wordt vooral getroffen door delevendigheid, de suspense en de filmische eigenschappen van het verhaal.Niet toevallig werd in 2003 'De stille Amerikaan' voor de tweede keerverfilmd, met Michael Caine in de hoofdrol. Graham Greene schreef zijnboeken als het ware pasklaar voor het witte doek: veel taferelen, veeldialoog, en de innerlijke staat van zijn protagonisten laat niet al te veelte raden over. Een van de beroemdste films aller tijden, 'The Third Man'(met Orson Welles in de titelrol), was eveneens gebaseerd op een boek vanGreene.

Met zijn nietsontziende, ontnuchterende kijk op de realiteit van hetdagelijks leven in oorlogs- en vredestijd legt Graham Greene graag dewortels van menselijk opportunisme en naastenliefde bloot. Als Fowler eenstervende Vietnamees helpt lezen we: 'Ik kan mij niet prettig voelen (enmijn diepste wens is dat ik me prettig voel) als iemand anders pijn heeft,zichtbaar of hoorbaar of tastbaar.

Soms wordt dit door argeloze lieden ten onrechte voor onzelfzuchtigheidgehouden, wanneer alles wat ik doe is een klein voorrecht opofferen -in ditgeval onmiddellijke verzorging van mijn gewonde been- ter wille van eenveel groter voorrecht: een gemoedsrust waarin ik alleen maar aan mijzelfhoef te denken.'

Het is dit soort scherpe ontrafelingen van menselijke illusies enidealen waardoor 'De stille Amerikaan' nog altijd, en misschientegenwoordig meer dan ooit, actueel is gebleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden