ReportageZuid-Afrika

De huizen zijn gratis, maar de schijn van apartheid bestaat nog

De RDP-flats van Riverside View, bij JohannesburgBeeld Bram Lammers

De Zuid-Afrikaanse regering bouwde sinds 1994 al drie miljoen gratis huizen voor de allerarmsten. Toch klinkt er kritiek. ‘Het beleid houdt de stadsstructuur van de apartheid in stand.’

Brenda Matloa (35) woonde jarenlang in een krot in Diepsloot. Maar sinds april dit jaar heeft zij een echt appartement, met stromend water en elektriciteit. “Voor het eerst hoef ik geen buitendouche en -toilet meer te delen met mijn buren”, jubelt ze terwijl ze de voordeur opent. Het is rommelig binnen. Er rennen zeven kinderen rond in de kleine ruimte. Drie zijn er van haar.

Matloa’s nieuwe appartement bevindt zich in Block 38 in Riverside View. Dat is een nieuwe wijk die de afgelopen jaren in het uiterste noordwesten van Johannesburg uit de grond is gestampt, op een kaal terrein ergens tussen het straatarme township Diepsloot en de steenrijke en ommuurde wijk Dainfern. De nieuwe wijk bestaat voor een groot deel uit genummerde flatgebouwen. Al die flats hebben twintig zogenoemde RDP-woningen, elk met exact dezelfde indeling: twee slaapkamertjes, een woonkamer met een uitsparing voor een keukentje en een badkamer. Circa veertig vierkante meter in totaal.

RDP staat voor Reconstruction and Development Programme. Het is het sociaal-economische stimuleringsprogramma dat regeringspartij ANC invoerde na de apartheid. Het moet de arme, tijdens het apartheidsbewind achtergestelde zwarte bevolking betere toegang verschaffen tot primaire levensbehoeften als water, elektriciteit en huisvesting. De ANC-overheid bouwde sinds 1994 drie miljoen RDP-huizen, die gratis worden verstrekt aan krotbewoners die op een wachtlijst staan.

Het ANC presenteert dit enorme bouwproject vaak als een van zijn grote successen. Maar er klinkt ook kritiek, want veel RDP-bouwprojecten worden geplaagd door vertragingen. De bouwkwaliteit is geregeld erbarmelijk. En door de bevolkingsgroei daalt het absolute aantal Zuid-Afrikanen dat in een krot woont niet. Zeker 16 procent van alle zwarte huishoudens woont in een krot en de wachtlijsten voor RDP-woningen zijn ellenlang. Ambtenaren vragen vaak smeergeld om iemand een hogere plek op de wachtlijst te geven. 

Negen jaar

In Matloa’s geval was het haar moeder die zich op zo’n wachtlijst liet zetten, in 2010. Pas na negen jaar kreeg zij de woning in Riverside View toegewezen, die zij aan haar dochter schonk. En dat is nog redelijk snel. Er zijn ook Zuid-Afrikanen die al sinds de jaren negentig wachten op hun gratis huis.

Hoogleraar architectuur Amira Osman van de Universiteit van Johannesburg merkte enige tijd geleden bovendien op dat het RDP-beleid heeft geleid “tot rijen en rijen one-size-fits-all-huizen, gelegen aan de periferie van de steden, ver van alle werkkansen en dienstverlening”. Een supermarkt is vanuit Riverside View bijvoorbeeld kilometers lopen. Er zijn geen scholen en geen gezondheidsklinieken. Er is geen openbaar vervoer. En er zijn geen banen.

“Iedereen is hier werkloos”, klaagt Matloa als ze haar appartement uitloopt om buiten een praatje te maken met buren die terugkomen van een begrafenis. Tussen de flats voor de allerarmsten zijn nogal optimistisch grote parkeerplaatsen aangelegd. Maar er staan weinig auto’s. Matloa’s stem klinkt er dan ook hol, als in een lege put. “Ik heb zelf ook geen werk”, zegt ze. “Ik leef van een uitkering. Het grootste deel daarvan ben ik kwijt aan het vervoer van mijn twee oudste kinderen naar school. Er blijft weinig over voor eten. Ik hoef geen huur meer te betalen, maar overleven blijft lastig.”

Stadsranden 

Hoogleraar Osman bepleit dan ook dat er niet langer slechts op verafgelegen plekken als Riverside View eenvormige RDP-huizen worden gebouwd. “Zuid-Afrikaanse steden kennen een uitzonderlijke uitgestrektheid en een zeer lage bevolkingsdichtheid”, legt zij uit. Johannesburg zou er beter aan doen om op innovatieve manieren extra woonruimte te creëren in al bestaande woonwijken dichterbij het centrum. Want daar is ruimte genoeg. “De bevolkingsdichtheid moet omhoog.”

Zo zouden arme, veelal zwarte mensen als Matloa dichterbij sociale voorzieningen en potentieel werk komen te wonen. Dat is belangrijk in een land waar 38,5 procent van de beroepsbevolking geen vaste baan heeft. Als er uitsluitend RDP-huizen aan de stadsranden verrijzen, blijven oude geografische stadsstructuren uit de apartheidstijd gehandhaafd, waarschuwt Osman. Ook toen werden arme, zwarte townships, immers ver van de binnenstad en op onaantrekkelijke plekken aangelegd.

“Wat we nodig hebben is een taxibusstation, een winkelcentrum, een mobiele kliniek, scholen en een bibliotheek”, somt Matloa op. Maar direct daarna schudt ze haar hoofd. “Nee, ik weet niet of de overheid van plan is zulke voorzieningen in Riverside View te bouwen.”

Lees ook:

Landjepik, want de krotbewoners willen een plek om te leven

De Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC wil land kunnen onteigenen zonder financiële compensatie, om de landroof door de voormalige witte overheersers recht te zetten. Daarvoor moet de Grondwet worden aangepast, maar de landinvasies zijn al begonnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden