De huisvrouw komt nooit meer terug

Een huisvrouw heeft door de harde wind moeite om de was op te hangen, in 1966Beeld ANP

Nederland is het land van de koopman en de dominee. En het is het land van de huisvrouw. Of beter: wás. Het woord huisvrouw is zelfs in de naam van de 'huisvrouwenvakbond' gereduceerd tot een armzalige letter 'h'. Die vereniging, die vandaag honderd jaar bestaat, heet geen Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen meer, maar NVVH Vrouwennetwerk.

Overal ter wereld zijn huisvrouwen, maar nergens hebben ze zo'n speciale rol gehad als in Nederland. Buitenlanders keken voor de oorlog op van haar positie, schrijft historica Els Kloek in de 'Vrouw des huizes', de perfecte titel voor de beschrijving van de geschiedenis van de Nederlandse huisvrouw. De huisvrouw was voor het geld dan wel afhankelijk van haar man, in huis had zij het voor het zeggen. Ze stond naast, zo niet boven de man, wat tot uiting kwam in de clichés: bazig, ondernemend, zuinig en proper.

Op 17 december 1912 verenigden ze zich in de NVvH. Omdat, zoals oprichtster Anna Polak het verwoordde, "het huishoudbedrijf een vak is, dat geleerd moet worden en dat beter of minder goed kan worden uitgeoefend." Vanaf het begin bemoeide ze zich met de deugdelijkheid van huishoudelijke apparaten. Met het introduceren van een eigen keurmerk voor hulpmiddelen in 1926 kreeg ze grote bekendheid.

Na de oorlog
De hoogtijdagen van de huisvrouw en van haar vereniging lagen na de oorlog. 'Gezinsherstel brengt volksherstel' was de leuze en de vrouw was de spil. Kloek noemt haar 'het stootkussen van de wederopbouw'. "Haar werk verrichtte zij weliswaar in de schaduw van haar man, maar dat werd wel alom gewaardeerd", schrijft Kloek. Veel bevoegdheden had ze niet: ze werd pas in 1956 handelingsbekwaam, en het overheidsbeleid was erop gericht haar thuis te houden. De man bleef tot 1970 formeel het 'hoofd der echtvereniging'.

De eerste barsten in het ideaalbeeld van de gelukkige huisvrouw veroorzaakte Joke Smit in 1967 met haar essay 'Het onbehagen van de vrouw'. Dit pleidooi voor een volwaardige maatschappelijke positie en gelijke rechten was de basis voor de tweede feministische golf. De vrouw moest naar buiten, werken, financieel op eigen benen staan, onafhankelijk van haar man. Andersom werd van de man verwacht dat hij de wereld van de huisvrouw betrad. Hij moest zijn bijdrage leveren aan het huishouden en de kinderen.

Emancipatie
Het resultaat van die beweging is dat twee derde van de vrouwen een betaalde baan heeft. Die groep definieert zichzelf niet meer als huisvrouw. Ook de vrouwen met verdienende mannen die bewust afzien van een baan, noemen zich liever thuismoeder dan huisvrouw. 'Huisvrouw' heeft een negatieve klank gekregen, ook omdat het ontbreken van een betaalde baan niet past bij het beleid van de overheid, dat zich richt op economische zelfstandigheid van vrouwen.

Van de 60.000 leden die de NVvH in de jaren zestig had, zijn er nog maar zo'n 10.500 over. De huisvrouw is in haar naam teruggebracht tot één letter en zij komt ook niet meer terug, valt af te leiden uit de Emancipatiemonitor, die deze week werd gepresenteerd. De helft van de jonge vrouwen wil evenveel werken als hun partner, de andere helft wil een halve baan. Het woord huisvrouw komt in het hele rapport niet voor.

Koninklijke zegen
Praktisch als ze zijn, heeft NVVH Vrouwennetwerk, de vroegere vereniging van huisvrouwen, haar jubileum al in oktober groots gevierd. In de winter immers kunnen sneeuw en ijs een lelijke spelbreker zijn, zegt voorzitster Pokky Cath. Vier vragen op de dag dat de vereniging officieel honderd jaar bestaat:

1 Sinds kort mag NVVH Vrouwennetwerk zich 'koninklijk' noemen. Waarom heeft u deze onderscheiding gekregen?

"Aan die onderscheiding zijn allerlei criteria verbonden. Je moet als maatschappelijke organisatie kunnen aantonen dat je actief betrokken bent bij de samenleving. Het feit dat we honderd jaar bestaan toont aan dat we ertoe doen. Daarom hebben we dat predicaat gekregen."

2 Een van uw doelen is 'het stimuleren van de participatie van de vrouw als volwaardig lid van de samenleving'. Dat is toch niet meer nodig?

"Ik dacht van wel. Dat heeft u onlangs nog kunnen lezen in de Emancipatiemonitor. Er is nog altijd een verschil tussen de salariëring van mannen en vrouwen. Een grote groep vrouwen heeft nooit een pensioen kunnen opbouwen omdat zij altijd voor het huishouden heeft gezorgd. Ongelijkheid bestaat nog steeds."

3 Wat heeft u de afgelopen jaren bereikt?

"Kent u de privacy-streep op de vloer bij banken en postkantoren? Daar hebben wij voor gezorgd. Maar we hebben ons ook hard gemaakt voor vrouwenkiesrecht, iets dat nu de normaalste zaak van de wereld is. Daarnaast organiseren we activiteiten waarbij vrouwen elkaar ontmoeten. Lezingen, concerten, bridge-avonden, enzovoorts. Deze worden altijd goed bezocht. We hebben nog steeds een taak. Zo willen we zorgen voor toiletten in alle treinen."

4 Denkt u dat de vereniging nog eens honderd jaar zal bestaan?

"Dat weet ik niet. De gemiddelde leeftijd van onze leden is 65 jaar. We gaan een beetje ten onder aan ons succes. We hebben altijd geroepen dat ook vrouwen een baan moeten kunnen krijgen, maar al die werkende vrouwen hebben geen tijd zich ook nog eens met een vereniging bezig te houden. Ons ledenaantal (10.500, red.) stagneert. Dat is jammer, maar ik denk dat er altijd behoefte zal blijven aan gezamenlijke activiteiten. We gaan gestaag verder."

Huissloof op pantoffels
Uit een Libelle van 1934, opgenomen in het boek 'In Holland staat een huis': "Een echte huisvrouw is een manusje van alles. Laat echter nimmer uwe drukke bezigheden een verontschuldiging zijn voor een slordig uiterlijk. Hoe vaak wordt er niet gezegd: ja straks, ik zal me straks wel kleeden en de huisvrouw wordt al spoedig de huissloof op pantoffels in een niet meer frissche ochtendjapon."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden