De hoop is vervlogen

Tien jaar geleden gingen de Burundezen met grote verwachtingen naar de stembus. Nu staan de verkiezingen in het teken van angst. tekst

Mijn contacten van tien jaar geleden zijn niet te porren voor een nieuwe ontmoeting. De meesten reageren niet op e-mails. Aan de telefoon wordt beleefd doch afwijzend gereageerd. "Ik zou je graag weer willen spreken maar niet hier in Burundi. Het is niet goed om gezien te worden met een buitenlander, laat staan een journalist." Nog weer anderen hebben het in crisis verkerende land verlaten uit vrees voor een escalatie van het geweld. Naar schatting honderdduizend Burundezen zijn sinds april gevlucht, de meesten naar de buurlanden Tanzania en Rwanda.

Hoe anders was dat in 2005, toen er een sfeer van hoop en optimisme in het land heerste. Het parlement had Pierre Nkurunziza net gekozen tot president. Een sportleraar die het land moest opbouwen, na twaalf jaar bloedige burgeroorlog die aan zeker 300.000 mensen het leven had gekost. Tien jaar later is de hoop vervlogen, het optimisme verdwenen en geweld weer een alledaags verschijnsel. Opnieuw zijn er presidentsverkiezingen en weer kandideert Nkurunziza zich, maar zijn besluit roept deze keer veel verzet op.

"Er was niet zo'n weerstand tegen zijn kandidatuur geweest als Nkurunziza zijn beloften was nagekomen. Mensen zijn teleurgesteld in zijn leiderschap. Hij heeft van Burundi geen beter land gemaakt sinds zijn aantreden in 2005", concludeert Pierre-Claver Mbonimpa, leider van de mensenrechtenorganisatie APRODH. Hij is de enige van mijn oude contacten die mij na tien jaar weer wil spreken.

Deze 66-jarige activist laat zich niet bang maken en blijft ondanks bedreigingen en arrestaties zeggen wat hij denkt. "Ik zit ze op de huid", zegt hij grijnzend terwijl hij de deur van zijn bescheiden kantoor opent. Hij wijst naar een wegversperring, een stuk verderop, bij de toegang tot het presidentiële paleis.

undefined

Twee termijnen

In de Arusha-akkoorden die in 2005 een einde maakten aan de oorlog in Burundi, is vastgelegd dat een president twee termijnen mag aanblijven. Critici zeggen dat Nkurunziza er twee periodes van vijf jaar op heeft zitten en plaats moet maken voor een ander. Maar de president vindt zelf dat zijn eerste vijf jaar niet gelden omdat hij door het parlement is gekozen en niet door het volk. Bij betogingen tegen zijn kandidatuur zijn de afgelopen drie maanden volgens de officiële cijfers zeventig doden gevallen, vooral jonge mensen. De meesten kwamen om door politiekogels.

In de hoofdstad Bujumbura en enkele andere steden zijn veel mensen opgepakt wegens 'staatsondermijnende activiteiten'. Bedreigingen zijn aan de orde van de dag. Regelmatig worden 's morgens vroeg doden gevonden. Niemand heeft iets gezien, niemand heeft iets gehoord.

Vooral Imbonerakure, de jongerenafdeling van Nkurunziza's partij CNDD-FDD, boezemt de Burundezen angst in. "Die zijn militair getraind en bewapend door de regering", vertelt Mbonimpa. "De leden terroriseren de bevolking." De regeringspartij ontkent alle aantijgingen.

Zodra het donker wordt, zijn de straten van Bujumbura verlaten. Tien jaar geleden was het 's avonds gezellig druk in het centrum van de stad. In de openluchtbars werd bier gedronken uit literflessen en werden brochettes, geroosterd vlees aan stokjes, verorberd. Veel bars blijven nu dicht bij gebrek aan bezoekers. De bevolking blijft veilig thuis.

Soms klinkt er geweervuur vanuit de buitenwijken of de heuvels bij de stad. De leiders van een mislukte staatsgreep in mei dreigen met aanvallen. Er waren al botsingen tussen het leger en onbekende milities. De bevolking vreest voor meer geweld na de verkiezingen.

De Afrikaanse Unie, die gewoonlijk zelden leiders op het continent afvalt, stuurt geen waarnemers naar de stembusgang voor het presidentschap. De organisatie vindt dat verkiezingen in het huidige gewelddadige klimaat niet op zijn plaats zijn. Donorlanden draaien de geldkraan dicht, een groot probleem voor Burundi dat hoort bij de armste landen ter wereld. Bovendien staat het ook in de top 20 van meest corrupte landen in de wereld, volgens waakhond Transparancy International.

undefined

Geen schoolboeken

Mbonimpa werkt ook op zaterdag gewoon door. Zijn telefoon rinkelt onophoudelijk en regelmatig wordt aan de deur geklopt. Meestal zijn het familieleden van gevangenen of van mensen die zijn verdwenen.

Hij herinnert zich de bereidheid van de internationale gemeenschap om Burundi te helpen, tien jaar geleden. "We kregen van alle kanten steun voor de economische opbouw. Het geld verdween in de zakken van de leiders, de bevolking werd er nauwelijks beter van. De president laat de buitenwereld trots nieuwe schoolgebouwen zien. Maar wat heb je er aan als er geen banken, boeken of leraren zijn?"

Na tien jaar heerst er nog altijd geen bedrijvigheid op het internationale vliegveld van Burundi. Naast een klein passagierstoestel staat er alleen de jet van president Nkurunziza. In de straten van Bujumbura rijden meer auto's dan voorheen, maar alles oogt nog altijd armoedig. Fietsen zijn deels vervangen door brommers van Chinese makelij.

Mbonimpa zag in het begin van Nkurunziza's regeerperiode positieve veranderingen. De activist had tijdens de burgeroorlog twee jaar vastgezeten. Net als de andere gevangenen werd hij slecht behandeld en ook gemarteld. Na zijn vrijlating zette hij zich in voor de rechten van gevangenen en in 2000 richtte hij APRODH op, een organisatie voor de verdediging van mensenrechten. "Onder Nkurunziza ging het aanvankelijk beter. Gevangenen die zelden werden gelucht, konden regelmatig naar buiten. Er werd minder gemarteld en familie en advocaten mochten weer op bezoek komen."

Maar daar kwam al snel de klad in, ervoer Mbonimpa zelf. Vorig jaar werd hij gevangengezet toen hij de regering beschuldigde van buitenrechtelijke executies. Dit jaar verdween hij opnieuw achter de tralies toen hij de training van Nkurunziza's jongerenmilitie Imbonerakure hekelde. Massale demonstraties voor zijn vrijlating en een telefoontje van de Amerikaanse president Barack Obama naar zijn Burundese collega, openden de gevangenisdeuren. "Ik weet uit eigen ervaring dat er nu weer wordt gemarteld en dat gevangenen, vooral de critici van de president, het zwaar te verduren hebben." Mbonimpa kan elk moment weer worden gearresteerd. Zijn groene gevangenis- shirt hangt aan de archiefkast naast zijn bureau klaar voor de volgende keer.

undefined

Hutu en Tutsi

Burundi is een piepklein land met zacht glooiende heuvels en wuivende palmen aan het Tanganyikameer. Het heeft geen olie of gas. Koffie is het belangrijkste exportproduct en het merendeel van de bevolking leeft van de landbouw die vaak niet meer oplevert dan voedsel voor de boeren zelf

Toch volgt de internationale gemeenschap de ontwikkelingen in het nietige land op de voet, omdat conflicten hier altijd voortkomen uit de etnische rivaliteit tussen de Hutu-meerderheid en de Tutsi-minderheid. Dezelfde etnische verdeling bestaat in het buurland Rwanda en ontaardde in 1994 in een genocide op de Tutsi's. Tijdens de burgeroorlog in Burundi stonden Hutu-rebellen tegenover het door Tutsi's gedomineerde leger. Doden vielen aan beide kanten.

"Het is nu een politiek conflict zolang de politici maar niet met de etnische kaart zwaaien", zegt Mbonimpa die Hutu is. "De president heeft weliswaar gezegd dat vooral Tutsi's hem weg willen hebben maar onder de slachtoffers en gevangenen bevinden zich merendeels Hutu-jongeren. Veel van de straatgevechten tussen tegenstanders van een derde termijn voor Nkurunziza en de politie vonden plaats in wat vroeger Tutsi-wijken waren. Maar daar wonen nu zowel Hutu's als Tutsi's. Dat is in de laatste tien jaar dus wel veranderd. Beide groepen zijn minder van elkaar gescheiden. Maar je moet je afvragen of dat aan de president te danken is."

Nkurunziza, zoon van een Hutu-vader en een Tutsi-moeder, leidde een Hutu-rebellenbeweging. De verwachting was dat hij met zijn achtergrond evenwicht kon brengen in de etnische verhoudingen. In de Arusha-akkoorden werd vastgelegd dat zestig procent van de overheidsbanen bestemd is voor Hutu's en veertig procent voor Tutsi's. Behalve in het leger; dat kent een 50/50 verdeling. "Binnen justitie wordt gesjoemeld met de verdeling. Ik merk dat bijvoorbeeld Hutu-rechters worden aangewezen voor rechtszaken tegen politieke tegenstanders van de regering terwijl Tutsi's de economische en gewone misdaadprocessen krijgen", merkt Mbonimpa op.

undefined

Van deur tot deur

Op straat hangen nauwelijks verkiezingsposters. De oppositie zegt de verkiezingen te boycotten maar de stembiljetten waren al gedrukt en de namen van acht andere kandidaten prijken naast die van Nkurunziza. De oppositiepartijen hebben geen manifestaties georganiseerd maar zijn wel van deur tot deur gegaan. Winst voor Nkurunziza is zo goed als zeker.

De verwachting is dat mensen in de steden wegblijven van de stembussen. Uit onvrede of uit angst. De veiligheidstroepen en Nkurinziza's naaste aanhangers gaan in elk geval wél stemmen. Op het conservatieve platteland waar Hutu's de meerderheid vormen, zal etniciteit de doorslag geven bij de verkiezingen.

Burundezen willen de verkiezingen zo snel mogelijk achter de rug hebben, hoewel ze vrezen voor daaropvolgend geweld. "We zijn blijven stilstaan in de tijd", filosofeert Mbonimpa. "Dat ligt niet aan de Burundezen maar aan de politici. Het is allemaal dieptreurig."

undefined

Land van staatsgrepen

Burundi met zijn elf miljoen inwoners ligt ingeklemd tussen Rwanda, Congo en Tanzania. Sinds de onafhankelijkheid in 1962 van België heeft Burundi zelden vrede gekend. Aan de basis van de meeste conflicten ligt de rivaliteit tussen Hutu's, zo'n 85 procent van de bevolking, en de Tutsi's met ongeveer 14 procent.

Het land begon zijn onafhankelijkheid als koninkrijk maar de Tutsi-vorst Mwanbutsa IV werd afgezet door zijn eigen zoon, Ntare V, die zichzelf in 1966 tot president uitriep. Daarna heeft het land zeker zes succesvolle en mislukte staatsgrepen gekend.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden