De Hongerspelen zijn angstaanjagend echt

GOVERT BUIJS

1. Het hele Westen is een supermacht in verval
Het nieuwe Amerika in 'The Hunger Games' is ontdaan van alle beschavingsplamuur. Of eigenlijk, het is geworden wat het altijd al was: een kliek die in weelde baadt op kosten van de gewone man, Wall Street belazert Main Street. De nieuwe hoofdstad, Capitol, raakt aan de gevoelens van de Teaparty. Washington (met 'Capitol Hill') zuigt het volk met hoge belastingen uit.

Dat nieuwe Amerika weerspiegelt ook de mondiale verhoudingen. Nog altijd is het Westen (VS en Europa) het hart van de wereldwijde, hoogtechnologische consumptiemaatschappij waarvoor de rest van de wereld produceert. In de armere districten van Panem heerst geregeld hongerdood. Of je over de basisbehoeften voor het leven beschikt, lijkt de uitkomst van een tombola. De winnaar van de Spelen bezorgt daarmee zijn eigen district een jaar lang extra voedsel. Dat voedsel is dus kennelijk wel beschikbaar ¿ cynischer kan het niet, realistischer ook niet.

Wie de naam van het nieuwe rijk, Panem, uitspreekt, hoort verwantschap met de trotse vliegtuigmaatschappij Pan Am die begin jaren negentig ten onder ging. Panem roept ook herinneringen op aan het Latijnse panem et circenses, brood en spelen, waar volgens de Romeinse dichter Juvenalis het volk ten tijde van het keizerrijk zijn ziel aan had verkocht. De parallel met het Romeinse Rijk was een geliefd thema voor de Founding Fathers van de VS, die in Rome inspiratie vonden voor een wijze staatkunde. Voor auteur Suzanne Collins is het vooral het verval van Rome waarop ze teruggrijpt, met 'brood en spelen' als symbolen van decadentie. Als een land, als een bevolking, zijn ziel verliest, moet het vacuüm opgevuld worden met vermaak. Om deze verstrooiing effectief te laten blijven, moet het vermaak steeds extravaganter en wreder zijn. Collins roept zo de sfeer op Paul Kennedy's 'Rise and Fall of the Great Powers' (1987), dat in de Verenigde Staten grote indruk maakte.

De kredietcrisis van 2008 deed het besef doorbreken dat we eigenlijk allang in Panem leven. In één klap werd duidelijk dat Amerika - dat in de woorden van Lincoln een regering heeft 'van het volk, door het volk en voor het volk' - in werkelijkheid niet in handen is van het volk, maar in die van een kleine elite. In de documentaire 'Inside Job', die de kredietcrisis analyseert, zitten fragmenten van de hoorzittingen in het Amerikaanse Congres over die elite, die zowel het volk als zichzelf primair als object voor winstmaximalisatie is gaan beschouwen - met alle gevolgen van dien.

In Panem is uitbuiting rechtmatig geworden. Er is geen 'Bill of Rights' meer waar je je op kunt beroepen. De constitutie is decadentie. Het fundamenteel Amerikaanse ¿westerse ¿ vooruitgangsgeloof is vervlogen. Deze wereld is harder dan ooit.

Begrippen als 'volk' en 'burgerrecht' zijn geheel verdampt. Iedereen staat alleen op de wereld. Als ik mijn leven niet maak, maakt niemand het. Of beter: maakt iemand anders het kapot. Het is de BV Ik, waarvan iedereen werknemer is.

2. Teruggeworpen in een onzekere wereld
Volgens een Griekse mythe moest Athene jaarlijks veertien jongens en meisjes leveren aan supermacht Kreta. Daar verslond de Minotaurus ze. Collins vermengt dit motief met de gladiatorenspel. Ze weeft er een geliefd Amerikaans thema doorheen: de krantenjongen die het tot miljonair schopt. Armoede is geen lot.

Het is een keuze - net als rijkdom.

Volgens de officiele ideologie kan iedereen winnaar zijn, al verdiende de bovenste 1 procent van de Amerikanen een derde van het bnp en was die in drie decennia vier keer zo rijk geworden. De onderste 20 procent zag het inkomen kelderen. In de VS is de overgrote meerderheid verliezer ¿ en accepteert dat gelaten, in de hoop ooit bij die top-1 procent te horen.

Jongeren weten dat ze in deze competitie volstrekt alleen staan. Gewoonlijk krijgt een jongere steun van ten minste vier kanten: van de vorige generatie, van zijn peergroup, van instituties en van zichzelf. Maar die geven niet thuis. De oudere generatie is grotendeels afwezig in 'The Hunger Games'. Katniss' vader is lang geleden overleden. Hij heeft haar nog wel enkele basisvaardigheden bijgebracht, maar daar heeft ze in een geciviliseerde samenleving weinig aan: jagen, strikken zetten, onderscheiden tussen eetbare en giftige planten en kruiden. Katniss' moeder is na het overlijden van haar man ingestort. Katniss heeft de ouderrol overgenomen. Haymitch, die eerder vanuit district 12 de spelen had gewonnen, en nu geacht wordt een coachende rol voor de jonge 'tributen' op zich te nemen, is aanvankelijk vooral dronken. De leeftijdgenoten zijn in de Spelen concurrenten in de strijd op leven en dood. Hoofdrolspeelster Katniss heeft een vriend, Gale, maar die kan als het erop aankomt weinig voor haar betekenen. Tijdens de Spelen ontstaan soms kleine ondersteuningsnetwerken: spelers helpen elkaar tegenover anderen. Maar ieder weet: zodra het moment daar is, zullen we weer concurrenten zijn en zal de een de ander moeten doden.

De instituties, de staat en de organisatie die de Spelen in opdracht van de staat op touw zet, functioneren even doeltreffend als cynisch. Achter de façade van de regeringsgebouwen, zelfs in de arme districten, schuilt een ongekende weelde (waar Katniss en haar vriendje Peeta als toch ten dode opgeschreven 'tributen' ineens voluit van mogen genieten).

Het hele politieke systeem is niet gericht op de bescherming van burgers, maar op de instandhouding van Capitol. En de regisseurs van het spel blijken maar voor één ding gevoelig: kijkcijfers. De jongeren zijn niets anders dan kijkcijfermachines. Tijdens de wedstrijd worden de spelregels voor dat doel vrijelijk aangepast. Het onderstreept de onzekerheid en volstrekte afhankelijkheid waaraan de tributen zijn overgeleverd.

Kun je in een dergelijke situatie dan tenminste van jezelf op aan? In een onthullend gesprek tussen hoofdrolspelers Katniss en Peeta zegt Peeta dat hij op de een of andere manier, ook al zal hij doodgaan, toch aan zichzelf trouw wil blijven. "Ik wil dan graag dat ik niet helemaal hun bezit ben. Dat ik toch nog mezelf ben."

Katniss: "Ik kan het me niet veroorloven zo te denken."

Want hoewel ze haar integriteit behoorlijk weet te bewaren, moet zij ook andere tributen doden.

3. Wat is schijn, wat werkelijkheid?
Panem is geheel en al een mediawerkelijkheid. Collins kreeg het idee voor het boek toen ze op een avond op haar bed lag te zappen en beelden te zien kreeg van de oorlog in Irak, met de beruchte embedded journalists. Op een naastgelegen kanaal was een Idols-achtig programma gaande.

Wat is werkelijkheid? In elk geval weten we dat de beelden van de oorlog in Irak in hoge mate geregisseerd en gemanipuleerd werden. Datzelfde geldt voor allerlei spelprogramma's. De Franse filosoof Baudrillard schreef over de Eerste Golfoorlog dat je kon betwijfelen of die oorlog wel ooit had plaatsgevonden ¿ zozeer was er sprake van een geregisseerde berichtgeving.

Ook games werpen deze vragen op: waar stopt de realiteit, waar begint het virtuele? Kun je ze nog wel onderscheiden? Heeft virtueel moorden in games een ander effect op de ziel dan reëel moorden via drones in Afghanistan, bestuurd vanachter computerschermen op een luchtmachtbasis in Nevada?

'The Hunger Games' is een van a tot z geregisseerde mediashow, waarin 'echte' slachtoffers vallen. De aantrekkingskracht van de film zal deels ook liggen in het forse geweld dat er in voorkomt. Volgens het onderzoek 'De grenzeloze generatie' (2011) is een groot deel van de jongeren op z'n minst gefascineerd door geweld. 'The Hunger Games' verheerlijkt dat geweld niet, hoezeer het ook deel uitmaakt van de vermaakindustrie, maar stelt het aan de kaak: "Stel dat het allemaal eens echt is, dan is de aardigheid er toch snel af." Tegelijk is dit allemaal beschreven in een roman en vervolgens verfilmd ¿ en daarmee fictie. Maar de fictie verwijst wel degelijk naar een werkelijkheid.

Dringend stelt de film de verhouding tussen schijn en werkelijkheid aan de orde. Zijn de hoofdrolspelers zichzelf, of spelen ze zichzelf in de Spelen? Het is in elk geval duidelijk dat Katniss en Peeta (en alle andere tributen) zich voortdurend realiseren dat alles wat ze doen uitgezonden wordt.

Ze bouwen een liefdesrelatie op. Van Peeta's kant lijkt dat wel echt te zijn, van Katniss weten we dat niet. Wat we wel weten is dat voor beiden, net als voor sommige celebrities, de relatie onderdeel wordt van een mediastrategie, gericht op het verwerven van sympathie en daarmee van sponsors. Van begin af aan lijkt de relatie niet echt te kunnen, te mogen worden.

4. Klassieke Oudheid zonder christendom
Fascinerend is dat 'The Hunger Games', anders dan andere populaire jeugdseries als 'Harry Potter' en 'Narnia', een wereld schetst zonder de invloed van het christendom. Het is Rome zonder Jeruzalem, een imperium zonder kruis, keizerrijk zonder doornenkroon. En dat in een land dat zich laat voorstaan op 'joods-christelijke wortels'.

Een van die wortels is het besef van menselijke waardigheid. Met vallen en opstaan heeft dit besef zich breder en dieper gemaakt totdat in de late Middeleeuwen Engelse boeren in opstand kwamen onder het motto: "Wij zijn geschapen naar het beeld van Christus, maar we worden behandeld als beesten!"

Dit besef komen we al tegen in de vroege kerk ten tijde van het Romeinse Rijk, toen christenen zich verzetten tegen de gladiatorspelen. Ireneaus, Tertullianus, Augustinus protesteerden daartegen omdat die heidens waren, en ook tegennatuurlijk wreed en bovendien schadelijk voor de eigen ziel, die gemakkelijk meegezogen kan worden in de geweldsroes. Keizer Constantijn deed een poging de gladiatorgevechten te verbieden, maar zonder al te veel succes. Bijna een eeuw later maakte Honorius er pas echt een einde aan, naar verluidt toen een Egyptische monnik, die de arena in gesprongen was om in een gladiatorengevecht tussenbeide te komen, door de menigte werd gelyncht. Dat was het toppunt, vond Honorius, en daarmee het eindpunt.

5. Geen goed en kwaad, maar heroïek en lot

'The Hunger Games' geeft geen christelijke, maar een klassieke analyse van het bestaan van jongeren. Katniss probeert iets van haar integriteit te bewaren, maar ze blijft getekend door haar biecht dat ze zich niet 'kan veroorloven zo te denken'. Haar heroïsche gevecht tegen de gevestigde structuren blijft tot op het laatst ambivalent: wat en wie is goed, wat en wie is kwaad? In 'The Hunger Games' draait het uiteindelijk meer om heroïek, noodlot en tragiek, dan om goed en kwaad. Een hoopvolle loutering ontbreekt. Hoewel Katniss zich opoffert voor haar jongere zusje (een christelijk thema), is haar offer uiteindelijk zinloos.

'De Hongerspelen' dankt zijn populariteit ongetwijfeld aan thema's die jongeren aanspreken: onzekerheid, eenzaamheid, beginnende liefde. Maar het echte geheim ervan ligt waarschijnlijk elders: de film peilt het levensgevoel van westerse jongeren. In een werelddeel in verval, midden in een crisis, met een exorbitant rijke bovenlaag, word je teruggeworpen op jezelf. Je beseft dat het nooit meer wordt zoals het was en dat je keihard moet knokken. Je imago, je mediauitstraling, is daarin veel belangrijker dan de realiteit. Relaties worden vooral beoordeeld op bruikbaarheid voor het eigen succes. Tegelijk weet je dat slechts een enkeling het zal redden en de rest van je generatie, onder wie wellicht jijzelf, in middelmatigheid, armoe en schulden zal wegzakken.

'The Hunger Games'getuigt van een struggle for life met als uitkomst de survival of the fittest. De film beveelt die levensstijl niet aan, maar presenteert hem als een doem die over ons komt.

Als deze film voorbode is van een nieuwe mentaliteit in de VS, en daarmee in de hele westerse wereld, gaan we spannende tijden tegemoet. Tot nu zwenkte Amerika heen en weer. Nu eens zag het zichzelf als moreel ankerpunt voor de wereld, als voorvechter van mensenrechten en humaniteit, dan weer was het een imperium dat zonder scrupules de eigen materiële belangen verdedigt. Dat eerste zelfbeeld heeft, hoe we het als cynische Europeanen ook wenden of keren, een essentiële rol gespeeld in de totstandkoming van de internationale rechtsorde; denk alleen maar aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, uit Amerikaanse koker voortgekomen.

Hoe gaat de wereld eruitzien, verdwijnt het idealisme en zal alleen het imperium met zijn belangen nog tellen? Het antwoord hangt af van de jongeren van nu.

The Hunger Games: Een soort Idols in oorlog
Na milieurampen, voedseltekorten en burgeroorlog is in Noord-Amerika een nieuwe staat gesticht, Panem, met een puissant rijke en decadente hoofdstad, Capitol, en twaalf arme districten die als wingewesten worden uitgebuit. Om de schrik er goed in te houden, moeten alle districten jaarlijks een jongen en een meisje als 'tributen' afvaardigen naar The Hunger Games, een combinatie van gladiatorenspelen, 'Idols', 'Big Brother' en outdoor-survival games. Slechts één jongere kan overleven; die wint voor zijn of haar district een jaar voedsel en voorzieningen. De andere 23 jongeren sterven. De 'Spelen' vinden plaats in een groot wildpark, volgehangen met camera's die alles registreren; de uitzendingen ervan zijn kijkcijfersuccessen. Voortdurend wordt ook de populariteit van de nog levende kandidaten gemeten.

'The Hunger Games' is de verfilming van het eerste deel van een jeugdtrilogie van Suzanne Collins, uitgekomen in 2008, het jaar van de uitbraak van de kredietcrisis. [Lees niet verder als je de film nog wil gaan zien]

De 'tribuut' voor het arme district 12 is, zo beslist het lot, de onbeholpen 12-jarige Primrose Everdeen. Haar zus Katniss (16) vindt dit onverdraaglijk en neemt haar plaats in. Als compagnon - en natuurlijk ook tegenstander - gaat Peeta Mellark mee; hij is heimelijk verliefd op Katniss.

De Spelen, live uitgezonden, kennen een wrede start: binnen een etmaal zijn er al 13 kinderen door andere kinderen afgeslacht. De regie is strak: als Katniss zich te veel uit het strijdgewoel terugtrekt in het bos, zorgt de regisseur voor een bosbrand.

Het publiek krijgt wat het verlangt: romantiek. Voor één keer mag er een stel winnen. Dat brengt Katniss en Peeta bij elkaar en ze winnen de lubugere strijd. Dan verandert de regie opnieuw de regels - er mag maar één winnaar zijn. Daarop spreken Peeta en Katniss af om samen tegelijk giftige bessen te eten.

Zo dreigt de show dit jaar zonder overwinnaar te eindigen. Op het laatste nippertje mogen Peeta en Katniss toch samen het strijdperk verlaten.

Govert Buijs is hoogleraar politieke filosofie en levensbeschouwing aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden