De hongersnood verklaard

Er heerst hongersnood in de Hoorn van Afrika. Tien vragen en antwoorden over een aangekondigde ramp.

News Business Ethiopia

1Wanneer is een ramp een ramp?
"Als een land een bepaalde crisis met de gewone middelen niet meer kan oplossen", volgens hoogleraar Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire hulp en wederopbouw aan de Wageningen Universiteit . "Maar in delen van de Hoorn van Afrika behoort hulp van buitenaf inmiddels tot de gewone middelen en is er daar dus sprake van een ramp zodra de structurele hulp niet meer toereikend is en er noodhulp nodig is."

Hulporganisaties houden zich meestal aan de criteria rond voedselonzekerheid van het Famine Early Warning System Net (zie kaart op rechterpagina). Bij een hongersnood heeft minstens 20 procent van de inwoners van een land minder dan 2100 kilocalorieën per dag tot zijn beschikking, lijdt meer dan 30 procent van de kinderen aan acute ondervoeding. Ook sterven er dan minstens twee op de 10.000 volwassenen en vier op de 10.000 kinderen per dag. Hoewel de Verenigde Naties deze week hebben verklaard dat er in de Zuid-Somalische regio's Bakool en Lower Shabelle hongersnood heerst, er is niet in de gehele Hoorn van Afrika sprake van een officiële hongersnood. Hulporganisaties nemen het woord hongersnood niet snel in de mond, uit angst van overdrijving te worden beschuldigd.

2Wanneer werd duidelijk dat de regio met deze ernstige droogte te maken zou krijgen?
"Dat was eind 2010", zegt hoogleraar Hilhorst. "Toen kwamen de waarschuwingen voor het huidige scenario." Professor Jan Abbink, Hoorn van Afrika-specialist van het Afrika Studiecentrum in Leiden, houdt het op januari dit jaar. "Toen werd wel duidelijk dat zowel de gu, de grote regens in april tot juni als de dayr, de lichtere buien in oktober tot december, zouden uitblijven. Beide regens zijn de afgelopen twee jaar in Somalië niet gevallen." Klimatologen van het Famine Early Warning System net (Fews Net) zeggen nu al een jaar geleden alarm te hebben geslagen over het drama in de regio, dat op basis van neerslagpatronen sinds 1952 als de ergste droogte in zestig jaar is bestempeld. "De ramp bedreigt nu ruim tien miljoen mensen in Djibouti, Ethiopië, Kenia, Somalië en Oeganda", zo reageren de klimatologen, die gefrustreerd zijn over de afwachtende houding die volgde op hun voorspellingen.

3Waarom reageert de internationale gemeenschap nu pas op dit aangekondigde leed?
"Onze technologieën hebben het reactievermogen van overheden overtroffen en de communicatie tussen wetenschappers en beleidsmakers gaat mank", is de verklaring van Fews Net-klimatoloog Chris Funk.

Maar er is meer aan de hand. Oxfam schreef niet voor niets deze week een brandbrief. De VN hebben geschat dat ongeveer 700 miljoen euro nodig is om een humanitaire catastrofe af te wenden, maar tot nu toe hebben landen en donoren als de EU in totaal 140 miljoen euro toegezegd. Nederland heeft 5 miljoen gedoneerd.

"De tijd van vrijgevigheid vanuit Europa en Amerika is een beetje voorbij", zegt Lydie Boka van Afrika-denktank Strategico. Daarbij laten overheden ook vaker hun oren hangen naar hun kiezers. Inwoners van rijke landen maken zich nu meer druk om hun eigen onzekere financiële toekomst en hebben daardoor steeds meer kritiek op gulle overheidsgiften aan arme landen."

4Is dat de reden dat er relatief weinig is gedoneerd, zoals staatssecretaris Ben Knapen (ontwikkelingssamenwerking) heeft geklaagd?
Boka: "Westerlingen zien in het nieuws Somalische piraten die mensen gijzelen en radicale moslims die grote delen van het land in handen hebben en vragen zich af: waarom zou ik dat soort mensen steunen?"

Daarbij heerst een algehele Afrika-moeheid, vreest Hilhorst. "Mensen zijn de beelden van baby's met opgezwollen buikjes zat. Het lijkt voor veel westerlingen alsof ze deze ramp al zo vaak hebben gezien. En toch is er 5 miljoen gedoneerd. Ik ben het daarom niet eens met Knapen dat Nederlanders te weinig hebben gegeven. Maar wat een hongersnood moeilijk maakt, is dat er niet één, spectaculair moment is, waarop het zich aankondigt. Zoals bij de tsunami in Azië en de aardbeving in Haïti. Dit is meer eens sluimerende ramp."

Voor hulporganisaties is het ook moeilijk om een moment te kiezen voor een landelijke actie, zoals Giro 555. Hilhorst: "Te vroeg beginnen werkt niet, zoals in 2006. Toen werd er geen gehoor gegeven aan de oproep om geld te doneren omdat er nog geen beeld beschikbaar was van uitgemergelde kinderen. Het is ontzettend wrang en dubbel: enerzijds ergeren we ons aan de stereotiepe beelden van Afrikanen die sterven van de honger, maar tegelijk is dat het enige dat ons in beweging brengt. Dus kunnen hulporganisaties niet anders dan wachten totdat het echt heel ernstig is." Of zoals Rixt Bode van Oxfam Novib zegt: "Het is onmogelijk om geld los te krijgen voor een ramp die nog geen ramp is."

5 Wat zijn de oorzaken van de ramp in de Hoorn, behalve uitblijvende regenval?
"Het gaat om een lastige mix van klimaatproblemen en politiek conflict", zegt Boka. De klimaatproblemen hebben te maken met La Niña, het fenomeen dat tot overstromingen leidt in Latijns-Amerika en Australië en grote droogte veroorzaakt in Oost-Afrika. Door dit 'zusje van El Niño' koelt het water in de Stille Oceaan flink af. Dat heeft stijgende temperaturen en minder neerslag tot gevolg. De korte regentijd werd onderdrukt door La Niña, maar het uitblijven van de lange regens heeft geen aanwijsbare oorzaak. In Noordoost-Kenia heeft het nu al een jaar bijna niet geregend. Het is lastiger om erachter te komen hoeveel het in Somalië geregend heeft. Er worden geen regengegevens doorgegeven aan de buitenwereld vanwege een ander probleem: burgeroorlog. "Daar raken we de kern van deze structurele ramp: het gewelddadige conflict in het grensgebied tussen Ethiopië, Djibouti en Somalië", benadrukt Abbink. In het stuurloze Somalië woedt al jaren een bloedige strijd tussen de zwakke overheidsregering die door het Westen gesteund wordt en de radicaal-islamitische strijders van Al-Shabaab.

In het oosten van Ethiopië strijden de Somalische nomaden in de Ogaden-streek al decennia een even bittere strijd uit met het Ethiopische leger. Abbink: "Dus die hele regio waar nu honger heerst, kenmerkt zich vooral door oorlog. Het valt op dat de vlucht uit het semi-autonome, maar vredige Somaliland, waar evengoed droogte heerst, veel minder groot is. De bevolking kan daar veel sneller hulp krijgen."

Herdersvolken in de oorlogsgebieden kunnen in tijden van droogte vanwege de gewapende strijd de vruchtbare gronden niet meer veilig bereiken, waardoor hun vee sterft en zij honger lijden. Door de klimaatproblemen zijn de voedselprijzen wereldwijd enorm gestegen en dan zijn de armen in de wereld, zoals in de Hoorn van Afrika, de eersten die geen eten meer hebben.

6Maar is er wel sprake van voedselgebrek in de Hoorn van Afrika als er sperziebonen uit Kenia in onze supermarkten liggen en Aziatische bedrijven rijst voor de eigen markt verbouwen in Ethiopië?
Dat is dus een misvatting, volgens Abbink. "Terwijl in het oosten van Ethiopië mensen niets te eten hebben, is er in het westen een graanoverschot", zegt Jan Abbink. "Maar de handelaren in het westen doen liever zaken met de welvarendere steden dan met het arme oosten."

Ethiopië exporteert vanuit door buitenlanders beheerde agrarische bedrijven peulvruchten en bloemen naar het Westen en de overheid least gigantische stukken grond, bij elkaar zo groot als België, aan Chinese, Indiase en Saoedische bedrijven om rijst, tarwe en gewassen voor biobrandstof op te verbouwen voor de eigen markt. Dus er is wel degelijk landbouw, alleen komt die niet ten goede aan de eigen bevolking.

De honger in de regio is te wijten aan politiek handelen, vindt tuinbouw-journalist Ton van der Scheer, die in Ethiopië de keerzijde zag van buitenlandse agrarische investeringen. "In droge gebieden waar tot op heden alleen mobiele herdersvolkeren het uithielden, stampen buitenlandse investeerders, geholpen door de Ethiopische regering, enorme suikerriet- en katoenplantages uit de grond. Ik heb gezien hoe dat de oude routes van rondtrekkende veehouders, de pastoralisten, verstoort. Goede weidegronden, die eeuwenlang als vluchthaven dienden bij langere droogte, zijn niet meer bereikbaar of ingepikt. Het ontwikkelen van de economieën in Oost-Afrikaanse landen is niet op voorhand verwerpelijk. Maar als die nieuwe activiteiten het einde betekenen van de traditionele systemen van veeteelt en gemengd bedrijf, die het overleven in de droogste gebieden al vele duizenden jaren mogelijk hebben gemaakt, dan weten we nu al dat we tot in lengte van jaren geldverslindende noodhulpcampagnes moeten blijven financieren. "

7Wat zijn langetermijnoplossingen voor droogte in de Hoorn?
"Politieke leiders in de regio moeten de structurele onderinvestering in de landbouw keren", is de veelgehoorde kreet. Het systeem is nu te fragiel om bepaalde klappen, zoals extreme weersschommelingen, op te vangen.

Vooral de kleinschalige landbouw heeft ondersteuning nodig, vindt Oxfam. "Kleine boeren moeten meer vrijheid en meer land krijgen", is Abbinks dringende oproep. "In Ethiopië moet het staatsbezit van land echt afgelopen zijn. Hierdoor moeten boeren wachten op orders van bovenaf voordat zij iets met hun oogst kunnen." De sociaal-economische emancipatie van veehouders, die in principe beter op droogteperiodes als deze zijn voorbereid dan wie ook, is nodig in plaats van in hun letterlijke en figuurlijke marginalisering, vindt tuinbouw-journalist Van der Scheer.

"De buurlanden moeten beter met elkaar samenwerken", zegt Boka van Strategico. "Vruchtbare gebieden in Kenia en Ethiopië zouden als een soort reservoir moeten dienen voor de gehele regio. Djibouti, dat bijna geen natuurlijke hulpbronnen heeft maar wel aan de Indische Oceaan ligt, zou weer als logistiek strategische plek kunnen dienen. Er moet regionaal gedacht worden, dat scheelt veel geld."

Landbouwkundige Jacob Mignouna van de Keniaanse African Agricultural Technology Foundation pleit voor droogteresistente gewassen. "Zelfs Afrikaanse politici zijn het ermee eens dat droogteresistente gewassen in een klimatologisch onzekere wereld de toekomst hebben. In combinatie met investeringen in irrigatie is er dan kans op hogere opbrengsten en dus voedselzekerheid. Later zou je zelfs kunnen denken aan extra inkomsten door export van gewassen. Er moet meer ruimte en geld vrijgemaakt worden voor innovatie. De technieken zijn er, nu de politieke wil nog."

8 Waarom is die politieke wil er niet?
Abbink: "Leiders in Oost-Afrika, zeker in Ethiopië, willen over niets de regie uit handen geven. Als ze onafhankelijke mensen meer vrijheid geven, is er meer kans op weerstand. Vrije mensen zijn opstandige mensen, is de gedachte. Daarom is het in het licht van de voedselcrisis raar dat een land als Ethiopië zo'n donor darling van het Westen is."

Het voornamelijk door christenen bestuurde Ethiopië is voor westerse landen een belangrijke strategische partner in de door moslims gedomineerde Hoorn van Afrika.

9 Willen we dan wel echt dat dit deel van Afrika voorgoed van droogte en honger wordt verlost als we dit soort regimes steunen, die de voedselzekerheid in zekere zin saboteren?
Ruud Huurman van Oxfam: "Een aantal westerse overheden biedt voedselhulp aan een land als Ethiopië maar heeft ook eigenbelang bij de zogeheten landgrabs, de 99-jarige landleasecontracten die de Ethiopische overheid met buitenlandse bedrijven sluit. In het Westen is namelijk veel vraag naar de ontwikkeling van biobrandstoffen. Maar het verbouwen van gewassen voor biobrandstoffen concurreert met de voedselproductie in Oost-Afrika."

10 Als de oplossingen voor dit voedselprobleem zo nauw samenhangen met politieke besluiten, heeft geld geven aan Giro 555 dan wel zin?
"Ja, anders sterven op korte termijn veel mensen die niets te maken hebben met de politieke besluiten van hun leiders", vinden alle deskundigen.

Volgens Huurman van Oxfam zullen ruim tuin miljoen mensen ernstig bedreigd worden in hun bestaan als er nu te weinig noodhulp komt. Huurman: "Nu al sterven dagelijks mensen, onder wie veel kinderen, en dat aantal zal heel snel gaan stijgen."

Boka: "Structureel los je met noodhulp weinig op. En wellicht houdt het bepaalde foute regimes en rebellengroepen in stand. Allemaal legitieme vragen. Maar de terechte kritiek op regimes in Oost-Afrika mag medemenselijkheid voor de slachtoffers van de droogte en het wanbeleid nu niet in de weg staan."

'Grootschalige hulpacties schaden opkomende economieën in Afrika'
Leonie van Hooft onderschrijft dat noodhulp nu hard nodig is in de Hoorn van Afrika. Toch heeft deze organisatie-antropologe, die de duurzame toeristische sector in Ethiopië wil versterken, een hekel aan grootschalige hulpcampagnes zoals de huidige Giro 555-actie.

"De berichtgeving en hulpacties die nu plaatsvinden, verstoren de opkomende economieën in Afrika enorm. Ethiopië bijvoorbeeld is tot hongergebied verklaard, terwijl de droogte heerst in een streek die nog geen vijf procent van het land beslaat."

Illustratief is het verslag van een Ethiopische journalist in News Business Ethiopia. Daarin beschrijft hij hoe een groep vrienden in de hoofdstad Addis Abeba elkaar in een café verbaasd vragen of ze 'ook gehoord hebben dat er ergens drie miljoen landgenoten honger lijden.'

Van Hooft: "Vijf op de tien sterkste groei-economieën in de wereld zijn Afrikaanse economieën. En met Ethiopië gaat het ook hartstikke goed. Er worden dertien nieuwe universiteiten gebouwd, er wordt veel ondernomen. Maar door het imago van hongerland blijft het lastig om (buitenlandse) investeerders te vinden. Acties rond de honger zoals van Bob Geldof in de jaren tachtig (voor de actie Live Aid, red.) hebben een lang na-effect. Die foto's zie je nog steeds rondgaan. En dat is heel schadelijk. Het podium is rijp voor investeringen en ondernemerschap in plaats van hulptroepen. Alleen zo kan er blijvende verandering ontstaan."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden