De honger spreekt

Wie profiteert er werkelijk van de zogenaamde landhervormingen, vraagt Zimbabwe zich voor de verkiezingen af. Nu de blanke boeren afgelopen jaar nauwelijks hebben kunnen zaaien, is er een groot voedseltekort ontstaan. Een half miljoen Zimbabwanen is inmiddels afhankelijk van hulp. De honger van het volk zou Mugabe stemmen kunnen gaan kosten, én daarmee de blanke boer redden.

Het mooie vruchtbare land in Zimbabwe is niet meer. Tabaksplanten zijn verschrompeld, er zijn grote tekorten aan maïs en graan, de bevolking lijdt honger en koeien worden gedood omdat er geen veevoer is. Maar dit is slechts een tijdelijk ongemak, hopen ze daar, veroorzaakt door Mugabes politieke wanhoopsoffensief.

De enige vraag is: wie gaat na de verkiezingen dat mooie vruchtbare land opnieuw bewerken? Worden het weer de ruim 4500 blanke boeren, die stilletjes afwachten tot de regering zich realiseert hoe onmisbaar ze zijn voor de economie? Worden het de honderdduizenden zwarte, kleinschalige boeren aan wie Mugabe het land heeft beloofd? Of klopt het dat de beste landerijen nu cadeau worden gedaan aan generaals, politiechefs, ministers en politici, die het zware geploeter van een boerenbedrijf minachten en hun land braak laten liggen?

Aanvankelijk, vier jaar geleden, leek er weinig aan de hand. Mugabe wees weliswaar 804 blanke boerderijen aan voor confiscatie, maar dat betekende dat de meeste boeren rustig konden doorwerken. Bovendien was het ook wel eens tijd voor een zekere herverdeling van het land, aangezien blanken nog altijd driekwart van het vruchtbare land bezaten. Samen met donorlanden, waaronder Nederland, waren al fraaie plannen gemaakt om de verdeling in goede banen te leiden. Donoren zouden meebetalen aan zaden, werktuigen en training voor de zwarte boeren, en Groot-Brittannië zou in de buidel tasten voor compensatie aan de blanke boeren. In ruil daarvoor beloofde Mugabe een 'transparant', eerlijk en geleidelijk proces.

Maar het ging allemaal mis. Geconfronteerd met volksprotesten tegen de slechte economie en een plotseling sterke oppositiebeweging, gooide Mugabe zijn kont tegen de krib. Om in het zadel te blijven was er haast nodig met die herverdeling van land, zodat zijn zwarte achterban op het platteland hem zou blijven steunen. Op eigen houtje begon hij het zogeheten 'fast track'-programma, daarbij geholpen door oorlogsveteranen die hij aanmoedigde de boerderijen alvast te bezetten. De 800 werden er 1300, toen 2000, en nu staan er 4593 boerderijen op Mugabe's lijst; 95 procent van het totale aantal, met samen zo'n negen miljoen hectare land.

Van westerse kritiek trekt de president zich niets aan: hij wordt er alleen maar haatdragender en tirannieker door. De regering kondigt de ene na de andere wet af om de landdiefstal te legitimeren, zoals de jongste verordening waarmee nieuwe 'eigenaren' uitzettingsbevelen kunnen krijgen, om boeren eigenhandig van hun land te zetten. De boeren mogen daarna nog negentig dagen in hun huis bivakkeren, maar hebben niets meer te zeggen over de akkers en de werknemers. Wie zich verzet, kan twee jaar gevangenisstraf krijgen.

Toch zijn er nog maar weinig Zimbabwaanse blanke boeren definitief vertrokken. Enkele tientallen hebben weliswaar een aanvraag ingediend om een boerderij te beginnen in buurland Mozambique, maar dat is slechts een voorzorgsmaatregel. Zo gauw de rust weerkeert in Zimbabwe gaan ze terug, zeggen ze.

Niet dat het makkelijk is geweest, de laatste tijd. Negen boeren zijn vermoord (vooral leden van de oppositiepartij MDC), tientallen zijn afgeranseld en honderden werden in hun huis omsingeld door oorlogsveteranen. Maar de gewelddadige militanten trekken van regio naar regio, aldus de Commerciële Boerenbond (CFU), waardoor de boeren meestal in relatieve rust kunnen leven -al staan ze wel permanent met elkaar in radiocontact en hebben ze zwaargewapende patrouilles ingesteld.

De grootste en meest verborgen groep slachtoffers zijn niet de boeren, maar juist de 1,2 miljoen zwarte landarbeiders en hun gezinnen, die het werkelijke doelwit zijn van de terreur in de stembusstrijd. Zij worden 's nachts meegenomen door militanten van de regeringspartij Zanu-PF, voor 'maoïstische' heropvoeding. Ze worden mishandeld met prikkeldraad, messen en sigaretten, hun vrouwen en dochters worden verkracht, hun kleine huisjes in brand gestoken. Velen zijn al op de vlucht geslagen of verjaagd door oorlogsveteranen.

Volgens de Boerenbond zijn er 75000 landarbeiders spoorloos, volgens de vakbond van landarbeiders (GAPWUZ) zijn het er zelfs al 800000, inclusief de mensen die zijn ontslagen omdat de boeren momenteel niet meer planten. Deze ontheemde arbeiders hebben zich teruggetrokken in de 'bush', waar ze leven van noten en ratten, of in dorpskrotjes, waar ze afhankelijk zijn van de goedheid van dorpelingen, die zelf al nauwelijks te eten hebben.

Mocht Mugabe de presidentsverkiezingen dit weekeinde winnen, dan blijven de landarbeiders de klos. Ondanks hun jarenlange ervaring op boerderijen, komen de meesten van hen niet in aanmerking voor de landherverdeling. Ze worden overgeslagen, omdat ze ervan beschuldigd worden de oppositiepartij MDC te steunen en omdat velen van hen twee of drie generaties geleden uit buurlanden als Mozambique, Malawi en Zambia kwamen en als buitenlanders worden beschouwd. De landherverdeling zal er volgens critici dus toe leiden dat Zimbabwe er zo'n 1,2 miljoen werklozen bij krijgt, die het land zullen afstruinen op zoek naar werk en voedsel.

Wie totnutoe wel profiteren van de landherverdeling is onduidelijk, al is er een namenlijst gepubliceerd waarop een aantal prominente politici, ministers en generaals staan. Onlangs maakte Mugabe bekend dat inmiddels vier miljoen hectare is verdeeld over meer dan 100000 gezinnen (in totaal wonen er 1,6 miljoen gezinnen op het platteland), maar volgens de Commerciële Boerenbond is dat klinkklare nonsens. ,,Bij gebrek aan concrete bewijzen zitten er minder dan 35000 mensen, en geen gezinnen, op de commerciële boerderijen'', aldus CFU-voorzitter David Hasluck. Volgens hem zijn veel zwarte boeren huiverig om hun eigen stukjes land in de 'gemeenschappelijke gebieden' te verlaten, al zijn die vrijwel uitgeput. ,,Ze willen niet het risico lopen boerderijen te bezetten, waar ze geen zekerheid hebben'', aldus Hasluck.

Andere Zimbabwanen klagen dat hun naam wel op een lijst staat, maar dat ze nergens kunnen uitvinden om welk stukje land het gaat. In veel gevallen hebben oorlogsveteranen erop gezaaid, en wil de regering hen eerst de kans geven om te oogsten, waarna maar moet worden afgewacht of ze zullen vertrekken. Tevens klagen zwarte boeren dat er geen infrastructuur is op het land dat hen is toegewezen, en dat de regering hen niet helpt met zaaigoed en werktuigen.

Juist vanwege deze ondoorzichtige chaos gokken de blanke boeren erop dat de bui overwaait, wie er ook wint: Mugabe of diens rivaal Tsvangirai. Er zijn weliswaar geen morele argumenten waarom zij al het vruchtbare land zouden kunnen behouden, maar wel sterke economische argumenten. Hun tabaksplantages alleen al zijn goed voor het grootste deel van Zimbabwes export, terwijl hun grootschalige produktie van maïs en andere gewassen Zimbabwe tot de broodmand van Afrika maakte.

De afhankelijkheid van de blanke boeren wordt momenteel bitter hard bewezen, nu ze afgelopen jaar nauwelijks hebben gezaaid. Er is een groot tekort aan voedsel en een half miljoen Zimbabwanen is nu afhankelijk van voedselhulp. Hoewel de boeren vooral niet zaaiden uit onzekerheid over hun toekomst, beïnvloedt het tekort, bedoeld of onbedoeld, mogelijk ook de verkiezingen. De honger van het volk zou Mugabe de das om kunnen doen, en de redding van de blanke boeren kunnen betekenen.

Een overwinning van Tsvangirai betekent echter niet dat de landherverdeling van de baan is. Volgens het partijprogramma van de MDC zullen dan de onderhandelingen met donorlanden weer worden hervat, onder leiding van de VN-ontwikkelingsorganisatie UNDP. Veel zal dan afhangen van de redelijkheid van de blanke boeren, die vorig jaar al een compromisvoorstel deden (dat meteen door de regering werd afgewezen). Ze beloofden afstand te doen van een miljoen hectare, waarop 20000 gezinnen zouden kunnen worden gevestigd, die bovendien financiële steun zouden krijgen van Zimbabwaanse blanke financiers. Het was een aardige geste, maar op de lange duur geen garantie voor rechtvaardige landherverdeling. Daarvoor zal ook oud-kolonisator Groot-Brittannië zich aan de afspraak moeten houden uit het akkoord over de onafhankelijkheid in 1980, en eindelijk geld beschikbaar moeten stellen voor compensatie aan blanke boeren die er vrijwillig mee willen ophouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden