De honger is terug bij Radiohead

Sinds de Britse band Radiohead in 1997 het baanbrekende album 'Ok Computer' maakte, is elke nieuwe cd een gebeurtenis van belang. Dat gold voor de twee experimentele platen 'Kid A' en 'Amnesiac', en ook voor het nu verschenen 'Hail to the Thief', een modern sprookje over de angsten van het heden.

Toen zanger Thom Yorke nog een jongetje was, dat overdag op school in Oxford werd gepest met zijn verlamde ooglid maar verder heel gewoon was, ging zijn favoriete verhaaltje 's avonds voor het slapen gaan over een vogel. Op een dag vliegt het beestje voorbij, zo begon het, en valt een eikel uit de boom bovenop zijn kop.

Eenmaal bijgekomen van de dreun kijkt hij omhoog en bedenkt dat het de lucht was, die zo onverwacht naar beneden kwam. ,,Vertel de koning dat de lucht naar beneden valt'', roept hij. En samen met een bezorgd stel kippen gaat hij zelf op weg naar het hof. Maar een vos leidt de onbenullige dieren rechtstreeks naar zijn hol, en verscheurt ze. ,,Ik houd ervan dat de hoop op een happy end volstrekt tevergeefs is'', zei Yorke toen hij het laatst navertelde. Nooit krijgt de koning te horen dat er gevaar dreigt, de boodschapper die het beste voorheeft met de wereld, gaat ten onder. En nu maar lekker slapen.

'Go en tell the king that the sky is falling in', zingt Yorke in het openingsnummer van het nieuwe Radiohead-album 'Hail to the Thief'. Want het gaat verkeerd, signaleert hij: de wereld wordt harder en rechtser, en een happy end zit er ook nu niet in. Je kunt schreeuwen wat je wilt, zingt hij, maar het is te laat: de dieven regeren al. Ga maar naar huis, zorg voor je gezin en ga slapen. Optimisme is nooit Yorke's sterkste eigenschap geweest. Waar popster Bono van de Ierse band U2 zich voor de camera's inzet voor arme landen, concludeert Yorke met een vloek en een zucht dat er weinig te doen valt.

De poëtische dromer en de paranoïde schrijver, die twee kanten van Yorke komen ook op 'Hail to the Thief' boven. Hij is wat rustiger sinds hij vader is geworden van Noah, een peuter die misschien ooit als president goed van kwaad kan onderscheiden, of net als naamgenoot Noach een ark bouwt en ons dan naar de maan vaart als het water stijgt ('Sail to the moon'). Maar meestal vreest Yorke in zijn teksten het gevaar van buiten, de machtsblokken waartegen het individu niets inbrengt. De wolven die loeren, je kinderen willen stelen en je waarschuwen niet de politie te bellen ('A wolf at the door').

Yorke beweegt vaker tussen uitersten: zo is muziek voor hem pure noodzaak, maar noemt hij ook het einde van Radiohead een reëel alternatief. Stoppen is soms een optie, bevestigt collega en gitarist Ed O'Brien, samen met gitarist Jonny Greenwood op bezoek in Amsterdam. ,,Maar toch zijn we al bij album nummer zes. We weten niet wat de komende twee jaar gebeurt. En dat verontrust niet, zoals voorheen, maar brengt kalmte.''

Vrijheid geeft rust, net als het platteland buiten Oxford, waar een gebouwtje dient als Radiohead-hoofdkwartier. O'Brien: ,,Ik vergeet de seizoenen vaak als ik in de stad verblijf. Eenmaal buiten zie je weer hoe onverbiddelijk alles maar doorgaat. De natuur is een altijd geldige waarheid.'' Hij denkt opeens aan een favoriet boek, 'Being There', waarin het simpele personage Chance Gardiner alleen maar over zijn tuin spreekt. Maar alles wat hij erover zegt blijkt toepasbaar op het hele leven, zelfs de president vindt hem briljant. ,,Zijn woorden zijn hilarisch eenvoudig, maar kloppen altijd.''

'In een tuin groeien de dingen... maar eerst moeten ze verwelken; bomen moeten hun bladeren verliezen om nieuwe bladeren te kunnen voortbrengen, en om dikker en sterker en hoger te worden', zo spreekt Chance in Jerzy Kosinski's roman over het regeringsbeleid. Maar zoals O'Brien al zei zijn de woorden van Chance toepasbaar op vanalles, zo ook op de fases die Radiohead heeft doorgemaakt. De gitaarband groeide en kwam in 1997 tot volle bloei. Als een tuinman ging Yorke vervolgens snoeien en zagen totdat er enkel een kale winterstam overbleef. Nu is het tijd voor nieuwe, sterke uitlopers.

Radioheads debuutalbum 'Pablo Honey' (1993) paste bij de harde gitaren van de grunge, die in die tijd door de wereld loeiden. De single 'Creep' werd een hit, en de licht excentrieke Yorke raakte de harten van wie zich buitengesloten voelde. 'The Bends' (1995) was een fikse stap vooruit, niet minder dan een meesterwerk, volgens critici. Maar desondanks overtrof vervolgens 'OK Computer' (1997) al het voorgaande. Een album dat tekstueel paste in de tijd: netwerkende yuppen kregen het voor de kiezen, net als politici die vertrouwen op uw stem, regeringen en multinationals. Muzikaal sloeg de band nieuwe wegen in. Zo werd het nummer 'Paranoid Android' wel omschreven als een moderne Bohemian Rapsody voor buitenaardse wezens. Lezers van het Britse muziektijdschrift Q verkozen 'OK Computer' tot beste album uit de vorige eeuw. Terecht of niet, de verkiezing maakte duidelijk met welke status Radiohead te maken kreeg.

Maar het succes, een slopende tournee en de overmatige media-aandacht brachten de band uitgeput op een tweesprong. Ze moesten stoppen of radicaal een andere kant op. ,,Een breuk met het verleden was pure noodzaak'', zegt Greenwood.

'Als we de Verenigde Naties zijn, dan ben ik Amerika', zo omschreef Yorke het groepsproces in die tijd, en hij nam het voortouw op zoek naar vernieuwing. Gitaar was verleden tijd, besloot hij, net als ordinaire zaken als liedjes of refreintjes. Drums kwamen voortaan uit een doosje, zoals ook zijn eigen stem werd ingeblikt en verknipt. Teksten ontstonden even fragmentarisch als de muziek. De opnames, gemaakt in de winter en in het donker, klonken klinisch en koud. ,,Een stemmingenalbum'', omschrijft O'Brien het eindresultaat nu. ,,Zoals je je voelt om vijf uur 's nachts, als je nog niet moe genoeg bent om te slapen en geluiden zo helder zijn.''

Ondanks alle beperkingen en experimenten klonk 'Kid A' naar Radiohead. En verbazingwekkender nog was dat de cd in het conservatieve Amerika binnenkwam op nummer 1 van de top 100. Het album dat de massa moest buitensluiten werd misschien niet begrepen maar wel omarmd. En ook opvolger 'Amnesiac' (2001), bestaande uit resterende opnames van diezelfde Kid A-sessies, viel in goede aarde. Zo lukte het Yorke nauwelijks zijn status te relativeren, maar veranderde hij wel het beeld dat van zijn band bestond en vernieuwde hij het fenomeen 'popliedje'. Het duurde niet lang voor nummers van 'Kid A' bij concerten even luid werden meegezongen als het oudere werk. Het publiek wende aan de complexiteit ervan en groeide mee met de band. ,,Radiohead gaf ons muziek waarvan we niet wisten dat we erop wachtten'', zeiden sommigen.

Op 'Hail to the Thief' zijn de gitaren en de melodieën teruggekeerd, maar zijn ook de recente ervaringen verwerkt. Greenwood: ,,Dankzij Kid A is de drang teruggekeerd, de honger naar de volgende ervaring. Het gejaagde gevoel wanneer een nummer als een wolk boven je hoofd drijft en mogelijk iets buitengewoons wordt.'' Dat gevoel heeft het nieuwe album tot een 'OK Computer 2' gemaakt, volgens Yorke. Geen kopie maar een vervolg. Het album doet Greenwood denken aan een sprookje over angsten in de moderne tijd. ,,Verwarrend en vol losse eindjes.''

Al die fans die bij elk los draadje betekenissen zoeken, die duizenden Radiohead-websites bijhouden, het anti-globalismeboek 'No Logo' van Naomi Klein aanschaften zodra hun band het aanprees - ze hebben het moeilijk als ze volgens Radioheads maatstaven willen leven. Greenwood: ,,Wij krijgen wel eens te horen: 'Voor jullie is het gemakkelijk om af te wijzen wat je verafschuwt. Maar ik heb mijn baantje nodig, moet blijven netwerken en kan mijn baas niet zeggen op te rotten.' Anderen noemen ons onoprecht omdat we kritiek uiten maar zelf in een mooie auto rijden. Zij missen het overzicht. We leven in een luchtbel maar kennen het echte leven niet minder goed.''

Radiohead levert commentaar maar biedt geen oplossingen. Greenwood: ,,Dat is onze taak ook niet. Een succesvolle band moet altijd enorm voorzichtig zijn. Zodra je je energie verdeelt, neemt de kwaliteit van de muziek af. Het is al moeilijk je gezin genoeg aandacht te geven. Fans verwachten zoveel van ons buiten de muziek. Maar uiteindelijk zijn we gewoon wat vrienden die in een kamer muziek maken. Zo zien wij dat.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden