Genocide

De Holocaust kan zo weer gebeuren

Timothy Snyder: 'Ik snap dat ik een moeilijke boodschap heb'. Beeld Maartje Geels

Historicus Timothy Snyder is niet gerust op de toekomst. Volgens de Holocaust-expert is een herhaling van een wereldwijde genocide heel goed mogelijk. En de jaren dertig? 'Daar zijn we in aangeland.'

Doodmoe zit de Amerikaanse historicus Timothy Snyder aan tafel op een, gezien het onderwerp, toepasselijke plek: in het monumentale gebouw van het Niod. Hij is net terug uit Japan waar zijn laatste boek 'Zwarte aarde' in vertaling is uitgebracht, de zoveelste. Het precieze aantal weet hij niet.

Snyder is een veelgelezen maar ook een veel bekritiseerde auteur. Hij brak in 2010 door met 'Bloedlanden' waarin hij de terreurdaden van Stalin en Hitler aan elkaar koppelde en ontdekte dat in de gebieden waar nu Polen, Oekraïne, Wit-Rusland, Tsjechië en Slowakije liggen in tien jaar tijd 14 miljoen doden vielen.

Hij is in Nederland in een week waarin uitgebreid wordt stilgestaan bij de genocide tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zo sprak Snyder woensdagavond de Nooit Meer Auschwitz-lezing uit. Vandaag is het Holocaust Memorial Day, met wereldwijd herdenkingen. Zondag zijn op verschillende plaatsen in het land de Nooit meer Auschwitz-herdenkingen.

Het moet vreemd zijn om de Nooit Meer Auschwitz-lezing uit te spreken als u in uw boek 'Zwarte aarde' stelt dat het grootste deel van de Joodse slachtoffers buiten de concentratiekampen is gevallen.

"Dat valt wel mee. Ik begrijp heel goed dat Auschwitz voor Joden uit West- en Zuid-Europa een belangrijk symbool is en daar zijn goede redenen voor. Wat daar gebeurde, was te afgrijselijk voor woorden. Mijn punt is dat Auschwitz niet het hele verhaal is. Het is goed dat mensen herdenken, maar ik ben historicus en probeer te zoeken naar verklaringen voor wat er toen is gebeurd. Mijn stelling is dat er heel veel aan Auschwitz is voorafgegaan, waar vanuit West-Europa nooit goed naar is gekeken.

"Wat ik wilde weten, was wat het betekent als een staat volledig wordt vernietigd en door twee machten kort op elkaar wordt bezet. Laten we als voorbeeld Litouwen nemen waar eerst de Sovjet-Unie huishield en vervolgens de nazi's binnenvielen. Litouwen kende zeker een vorm van antisemitisme. Maar je moet weten dat dat land in de jaren dertig, na de machtsovername door Hitler, Joodse vluchtelingen opnam. Denemarken, dat we allemaal een beschaafd land vinden, nam geen enkele vluchteling op.

"Wat in Litouwen gebeurde, was dat de Litouwers met communisten gingen samenwerken. Hier start een deel van de rationaliteit van de Holocaust. De nazi's moesten hier niets van hebben. Door Joden aan te geven en te helpen vermoorden, probeerden de Litouwers hun samenwerking met de communisten goed te maken tegenover de nieuwe machthebbers. Wat ik wil zeggen is dat het communisme en nazisme een doorlopend verhaal vormden.

"In Kiev gebeurde hetzelfde. In de jaren 1937 en 1938 voerden de Sovjets daar etnische zuiveringen door, waarvan vooral Polen het slachtoffer werden. Zij werden door Oekraïeners aangegeven en geëxecuteerd. De mensen die Polen verraadden, deden dat een paar jaar later ook met Joden. In 1941 vond hier in twee dagen tijd een afschuwelijke massamoord plaats, bekend als Babi Jar, die bijna 34.000 Joden het leven kostten. Mensen moesten naar een ravijn lopen en werden daar groepsgewijs met een kogel vermoord.

"Uit veel bronnen blijkt dat Kiev in die jaren niet antisemitisch was. Waarom gaven zij hen dan aan? Speelde antisemitisme hier wel een doorslaggevende rol of was ook dit een aanpassing aan de nieuwe machthebbers? Ik denk dat hier de echte Holocaust is begonnen. Het is vreselijk om te zeggen, maar Babi Jar was een vlekkeloze operatie. De nazi's zagen hier wat mogelijk was. Babi Jar speelde zich af voordat Auschwitz fabrieksmatig ging werken."

Uw vorige boek kreeg, vooral van Joodse kant, veel kritiek omdat u de terreurdaden van Stalin en Hitler met elkaar verbond. U nam volgens hen hiermee afstand van de gedachte dat de Holocaust uniek en enkelvoudig was.

"Ik snap dat dat een moeilijke boodschap is. Laten we beginnen met de herinneringen. Vanuit de Franse of Nederlandse Joden kan ik het begrijpen dat zij niet het verband met Stalin zien. Maar de grote meerderheid van de zes miljoen vermoorde Joden hadden ervaringen met de Sovjetmacht. Je kunt hun leven niet begrijpen zonder te denken aan de Sovjetmacht. De Holocaust begon niet met de gaskamers, maar met de massagraven waar Joden met kogels werden vermoord.

"Ik vind het niet erg als mensen het niet eens zijn met mijn argumenten. Maar het is belangrijk dat West-Europese Joden begrijpen dat zij tot een minderheid behoren in dit verhaal. Zij hebben niet het recht of de mogelijkheid om de ervaringen van de meerderheid te censureren. Hoe zij hun verhaal vertellen is aan hen en niet aan mij.

"Het is de taak van historici om zich af te vragen waarom dingen gebeurden. In 'Bloedlanden' maak ik het fundamentele punt dat de plek waar de Holocaust zich afspeelde, ook de plek was waar zowel sovjets als de nazi's hebben huisgehouden. Natuurlijk waren de acties en Jodenhaat van Duitsland doorslaggevend in de Holocaust, maar je kunt de rol van de Sovjet-Unie niet buiten beeld laten."

In 'Zwarte aarde' vergelijkt u per land de percentages van Joden die de Tweede Wereldoorlog niet overleefden. Hoe kwam het dat in Nederland driekwart van de Joden niet terugkwam en dat in Frankrijk een kwart het niet overleefde?

"Dat is toch opmerkelijk? Alle historici zijn het er over eens dat de Nederlandse cultuur veel minder antisemitisme kende dan omliggende landen. Kenmerkend vind ik dat Nederland tot 1938 Joodse vluchtelingen opnam zonder visa. Bij jullie waren er na de invasie openlijke protesten tegen anti-Joodse maatregelen, een zeldzaam verschijnsel. Er was naar mijn mening geen publieke steun voor de vervolging van Joden.

"En toch overleefde in Nederland maar één op de vier Joden de Holocaust. Zeker, Nederlanders wijzen op de efficiënte burgerregistratie en de lijdelijke houding van politie, maar ik vind dat dat niet alles verklaart. Ik zie grote overeenkomsten met Oost-Europese landen als Litouwen en Estland, waar op dezelfde manier de staat werd weggevaagd. Jullie regering en staatshoofd vluchtten naar Engeland, het ambtenarenapparaat kreeg de opdracht mee te werken met Duitsers zodat er weinig schade zou ontstaan. Uniek was in mijn ogen hoe de SS fundamentele zeggenschap kreeg over het binnenlandse bestuur. Seyss-Inquart werd Rijkscommissaris. In Oostenrijk had hij het hele staatsapparaat vernietigd en hij had dus de nodige ervaring.

"Of mijn zienswijze voor Nederlanders een troost kan zijn, weet ik niet. Ik heb geen morele oordelen. Ik denk dat Fransen niet minder 'schuldig' zijn, omdat 'slechts' een kwart van de Joden is overleden. Zij hadden het geluk dat het staatsapparaat in tact bleef. Misschien hebben zij juist meer om mee in het reine te komen. Het antisemitisch beleid kwam helemaal uit hun eigen koker. Daar hoefde geen Duitser aan te pas te komen."

Beeld Zwarte Aarde

Opmerkelijk is dat u in 'Zwarte aarde' een verwijzing naar de vruchtbare grond in Oekraïne, de 'ecologische paniek' van Hitler, ziet als een verklaring voor zijn drang naar het oosten en het ontstaan van de Holocaust. Hoe kwam u op die gedachte?

"Voor 'Bloedlanden' heb ik verschillende keren 'Mein Kampf' gelezen om in herinnering te roepen wat precies Hitlers voornemens waren. Wat me opviel was dat hij zich voortdurend zorgen maakte over de voedselvoorziening. Hij wilde op zoek naar land en aan de oostkant van Duitsland lag er genoeg zogeheten Lebensraum.

"Ik snap dat mensen dit element vergezocht vinden. Maar we leven nu in een tijd van overvloed en voedsel is goedkoop. In de jaren dertig kwamen mensen in Duitsland om van de honger. Hitler zocht naar expansie voor het Germaanse volk en de vruchtbare grond in het Oosten bepaalde de richting. Probleem was dat daar Slaven woonden die hij minderwaardig vond en die moesten worden opgeruimd. Dat was wat hij uitvoerde."

Een ondertoon in het boek is dat een genocide als de Holocaust ook in de huidige tijd kan plaatsvinden. U bent daar heel stellig in.

"Met recht vind ik. Ik concludeer dat factoren als het wegvagen van een staat en zijn instituties en dreigende voedselschaarste een rol hebben gespeeld bij de Holocaust. Alle genocides van recente jaren hebben met die omstandigheden te maken gehad. In voormalig Joegoslavië zagen we de ineenstorting van de staat, in Rwanda de angst voor een ecologische ramp en de ineenstorting van de staat. In Soedan dreigt er een milieuramp. In Irak is er droogte en vernietiging van de staat. We krijgen nu steeds meer te maken met de gevolgen van de klimaatverandering wat in veel landen kan zorgen voor een ecologische paniek met massamigraties en gruwelijke gevolgen."

Uw president Donald Trump denkt dat klimaatverandering een onzinverhaal is.

Diepe zucht. "We leven nu in een post-feitelijke fase. Het is geen probleem om Donald Trump weg te zetten als een afschuwelijk menselijk wezen en slecht president. Maar dat is niet mijn taak. Interessanter is om te laten zien hoe we langzaam weer in de jaren dertig van de vorige eeuw terechtkomen. In die tijd stortte de eerste globalisatie, die begon in 1860/1870, in elkaar. Fascisme en communisme waren reacties op die globalisering.

"Nu hebben we te maken met het einde van de tweede globalisatie die begon in de zestiger en zeventig jaren van de vorige eeuw. We dachten weer dat er alleen maar vooruitgang was, het gevoel dat te vergelijken was met dat van 1890.

"Iedereen dacht: de verlichting zegeviert, er is wereldhandel waar iedereen van profiteert, kortom, iedereen is gelukkig. Maar zo is het, zo merken we nu voor de tweede keer, niet gegaan."

Timothy Snyder

Sinds 2012 is Timothy Snyder (1969) hoogleraar geschiedenis aan Yale University. Hij staat bekend om zijn grote productie van artikelen voor The Guardian, The New York Times en The Wall Street Journal. Snyder publiceerde zeven boeken, waarvan 'De Rode Prins', 'Bloedlanden' en 'Zwarte Aarde' de bekendste zijn. 'Bloedlanden' werd in 27 talen vertaald. Snyder beheerst vele talen: Engels, Frans, Duits, Pools en Oekraïens en hij kan Russisch, Tsjechisch en Wit-Russisch lezen. Hij zag bijna alle Oost-Europese archieven van binnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden