De hofhouding: Willem-Alexander als CEO van een geolied familiebedrijf

Beeld Gemma Pauwels

De hofhouding bestaat allang niet meer uit adellijke lieden die erebaantjes vervullen. Koning Willem-Alexander - vandaag 51 jaar oud geworden - is topman van een modern bedrijf met ruim driehonderd werknemers. Zijn belangrijkste producten: samenbinden, aanmoedigen en vertegenwoordigen.

Wie kijkt naar de functies binnen de hofhouding van koning Willem-Alexander en koningin Máxima waant zich even in een sprookje. Er is een grootmeester, er zijn hofdames, er is een stalmeester, een opperhoutvester, een hofmaarschalk. En dat in 2018.

Maar wie zich wat meer verdiept, krijgt een ander beeld. Die mystieke titels verhullen een realiteit van hardwerkende werknemers die bijna allemaal gewoon op een loonlijst staan, functioneringsgesprekken voeren en meegaan op bedrijfsuitjes. Ja, ze hebben nog wel eens een adellijke titel, maar dat is zelden de reden dat ze aan het hof werken. Het draait tegenwoordig om prestaties. De hofhouding anno 2018 is in veel opzichten een geolied professioneel familiebedrijf, met als CEO: koning Willem-Alexander.

Die leiding staat op één naam, maar het is teamwerk bij de Oranjes. Op maandag verzamelt de 'raad van bestuur' zich in het werkpaleis Noordeinde en neemt de agenda door. Daar zitten in elk geval koning Willem-Alexander en koningin Máxima zelf bij. Vaak schuift ook prinses Beatrix, de oude CEO, aan, inmiddels 80 jaar oud maar nog altijd zeer bereid in te springen. Bij het overleg zit verder de top van de hofhouding, onder leiding van grootmeester Jan Versteeg.

De missie van dit Oranjebedrijf is helder: de belangen van het koningshuis én Nederland dienen in binnen- en buitenland. Hun product, zoals de koning en koningin het zelf verwoorden: samenbinden, vertegenwoordigen en aanmoedigen. Koningshuisdeskundige en historicus Han van Bree: "Door dat te doen, behouden ze hun draagvlak. Het is dus eigenlijk een bedrijf dat als primaire taak heeft zichzelf in stand te houden."

Huis

Deze non-profitfirma-Oranje is geen kleine onderneming. De centrale hofhouding alleen al telt ongeveer vijftig leden, verdeeld over het zogenoemde Civiele Huis en het Militaire Huis. De term 'Huis' komt uit Artikel 41 van de Grondwet. Daarin staat: 'De Koning richt, met inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis in'.

Buiten deze centrale hofhouding zijn nog eens zo'n 250 mensen in dienst van dit bedrijf. Daar horen bijvoorbeeld de portiers bij en het keukenpersoneel, de mensen die de ontvangsten organiseren en zij die het beheer van de verschillende paleizen op zich nemen.

Dat is nog lang niet alles. Rondom die circa driehonderd leden aan het hof, cirkelt een derde groep. Dat zijn rijksambtenaren die zich inzetten voor het koningshuis. Zoals het kabinet van de koning, de organisatie die de contacten met de minister-president en andere bewindslieden regelt. Dit kabinet verwerkt ook de wetten die de Koning moet tekenen.

Discreet

Daarnaast zet de Rijksvoorlichtingsdienst RVD onder leiding van Herman Quarles van Ufford zich in als woordvoerder van de koning. Op het ministerie van algemene zaken aan het Binnenhof zijn een tiental mensen dagelijks druk om alle mediacontacten in goede banen te leiden. Volgens redacteur Simone Lamain, koningshuisdeskundige van tv-programma 'Blauw Bloed', is uiterste discretie een topvereiste voor alle leden van de hofhouding. "Het hof spreekt niet met verschillende monden. Dat is de regel. Wanneer ze dat wel zouden doen, zou dat maar verwarring geven, dat dient nergens toe. De RVD doet mededelingen en daar is de pers van afhankelijk."

De tekst gaat verder onder de afbeelding

Villa Eikenhorst op landgoed De Horsten in Wassenaar, waar koning Willem-Alexander met zijn gezin woont. Beeld ANP

De beveiligers van het koninklijk huis tenslotte vallen onder de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging (DKDB), onderdeel van de nationale politie.

Het 'Huis' uit de Grondwet is pas in de loop der tijden zo professioneel geworden. Zo hadden vroeger naast de koning ook andere leden van het Koninklijk Huis een eigen hofhouding. Koning Willem III was de eerste koning die in 1868 een grootmeester benoemde. Het was toen een erefunctie en er waren vaak meerdere grootmeesters tegelijk.

In de loop van de twintigste eeuw werd de grootmeester belangrijker. Koningin Beatrix benoemde één grootmeester en belastte hem met de leiding van het hele Oranje-bedrijf - formeel de Dienst van het Koninklijk Huis geheten. De grootmeester is nog altijd de hoogste werknemer en dient direct onder de koning en koningin.

Jaarverslag

Zoals een goed bedrijf betaamt is er een jaarverslag: dat heet het jaaroverzicht. Daarin ontbreekt een financiële paragraaf. Die is te vinden op de rijksbegroting, ieder jaar op Prinsjesdag gepresenteerd. Logisch want de kosten van de monarchie worden betaald door de Staat en er wordt geen winst gemaakt natuurlijk. In de rijksbegroting is tegenwoordig een apart hoofdstuk gewijd aan de kosten. Een krappe 60 miljoen euro in 2017.

Het jaaroverzicht 2017 laat de activiteiten van de firma zien, en dat zijn er niet weinig. Er is vorig jaar fiks geproduceerd. Bijna 250 keer ging een lid van het Koninklijk Huis ergens in binnen- of buitenland op een werkbezoek, naar een opening van een tentoonstelling of een nieuwe fabriek, een achterstandswijk, een sportwedstrijd of een groep vrouwen met een startend bedrijfje. Al die bezoeken worden tot in detail al maanden tevoren door de hofhouding voorbereid.

Nieuwe functies

De komst vijf jaar geleden van een nieuwe koning leidde niet tot een revolutie aan het hof, zeggen deskundigen. "Maar geleidelijk aan is wel bijna iedereen vervangen", ziet Van Bree.

Lamain vult hem aan: "De koning heeft sinds zijn aantreden ook nieuwe functies gecreëerd, een directeur ICT bijvoorbeeld, die had Beatrix nog niet. Hij regelt alle digitale zaken." En er zijn persoonlijke adviseurs aangesteld door het huidige koningspaar, die hen moeten bijpraten over wat speelt er in de samenleving.

Opiniepeiler Ipsos houdt jaarlijks in opdracht van de NOS in de gaten hoe het met het imago van dit Oranje-bedrijf gaat. "Ook in 2017 is er heel veel draagvlak voor de monarchie als staatsvorm", aldus de conclusies van de Koningsdagenquête vorig jaar. Het Oranje-bedrijf draait op volle toeren. De waardering voor Willem-Alexander en Máxima leek de jaren ervoor wel iets te dalen, maar herstelde zich vorig jaar weer. Vandaag komen nieuwe cijfers.

Hoeveel kost het koningshuis?

Het Koninklijk Huis staat op de rijksbegroting voor 59,5 miljoen euro, plus een onbekend bedrag voor beveiliging en bewaking. Enkele posten op rij:

Uitkeringen aan leden van het Koninklijk Huis: de koning (0,9 miljoen salaris, 4,7 miljoen onkosten), de koningin (0,4 miljoen salaris, 0,6 miljoen onkosten) en prinses Beatrix (0,5 miljoen salaris en 1 miljoen uitgaven).

Kosten voor de uitoefening van het koningschap. Bijvoorbeeld: personeel (ruim 18 miljoen euro), onderhoud van het wegenpark en ander materieel (bijna 9 miljoen), vliegkosten (0,8 miljoen) en kosten voor faunabeheer (0,3 miljoen).

Doorbelaste kosten van rijksambtenaren, zoals het Kabinet van de Koning en de Rijksvoorlichtingsdienst (totaal een krappe 6 miljoen)

Kosten op andere begrotingen: verreweg de grootste post zijn de paleizen (15 miljoen euro) en voor staatsbezoeken is op de begroting Buitenlandse Zaken geld gereserveerd voor staatsbezoeken (2 miljoen).

Tot slot: beveiliging en bewaking zitten niet bij het totaal van 59,5 miljoen. Die staan ergens op de begrotingen van Defensie en Justitie, maar daarover worden geen mededelingen gedaan. (Met dank aan Lex Oomkes)

BELANGRIJKE MENSEN ROND HET KONINGSPAAR

1 Grootmeester

Wie: Jan Versteeg (Tilburg, 1964)

Taak: De dagelijkse leiding van de organisatie aan het hof. De belangrijkste man aan het hof, na de koning en de koningin zelf. De grootmeester onderhoudt de buitenlandse contacten. Dat gaat ook om contacten met andere hoven, hij regelt de officiële staatsbezoeken van het koninklijk paar. Logisch daarom dat de grootmeester vaak een oud-diplomaat is, zoals Versteeg.

Achtergrond: Hij was voor hij deze baan aannam ambassadeur in Griekenland. Versteeg studeerde economische geografie aan de Universiteit van Amsterdam en werkte sinds 1991 bij het ministerie van buitenlandse zaken. Voor hij naar Griekenland vertrok was hij onder meer plaatsvervangend chef de poste bij de Navo, raadsadviseur van de minister-president en werkte hij op de Nederlandse ambassade in Madrid.

Commentaar Simone Lamain, koningshuisdeskundige van TV-programma ‘Blauw Bloed’: “Versteeg werd ambassadeur in Griekenland een paar maanden nadat Willem-Alexander en Máxima daar hun vakantievilla kochten. Hij heeft ze als ambassadeur een aantal keer ontmoet, daar zijn dus contacten gelegd.”

2 Grootmeesteres

Wie: Bibi barones van Zuylen van ­Nijevelt-den Beer Poortugael (54).

Achtergrond: Van Zuylen van Nijevelt-den Beer Poortugael is sinds 1 september 2014 de grootmeesteres van de koning. Hiervoor was zij een van de hofdames van koningin Beatrix en, na de troonswissel, ook nog van Willem-Alexander en Máxima. Zij was in het verleden werkzaam als financieel analist bij verschillende banken.

Taak: Grootmeesteres is een erebaan, er zit geen salaris aan vast. Hetzelfde geldt aan het hof overigens ook nog voor de drie aanwezige hofdames: Annemijn Crince le Roy- van Munster van Heuven, Lieke Gaarlandt van Voorst van Beest en Pien van Karnebeek-Thijssen. Hofdames begeleiden leden van het Koninklijk Huis op bezoeken. Het zijn vertrouwensfuncties en ze worden nog vaak vervuld door de adel. De grootmeesteres onderhoudt sociale contacten met vooraanstaande buitenlanders die in Nederland wonen, zoals hoofden van diplomatieke missies en leden van internationale organisaties, waaronder het Internationaal Gerechtshof.

Commentaar Lamain: “De huidige grootmeesteres is van adel, zeker, maar de tijd dat dat genoeg was om mee te draaien in de hofhouding is echt voorbij. Het koninklijk paar stelt hoge eisen aan de hofhouding. Er worden hoge inhoudelijke kwaliteitseisen gesteld aan de leden en lang niet iedereen is van adel.”

Beeld gemma Pauwels

3 Chef van het Militaire Huis

Wie: Commandeur Ludger Brummelaar (54)

Achtergrond: Brummelaar trad pas op 1  januari toe tot het Oranje-bedrijf. Hiervoor werkte hij bij Defensie. Hij is een marineofficier en diende op verschillende schepen. In de tweede helft van 2010 is hij uitgezonden als contingentscommandant van de Nederlandse eenheden in Afghanistan. Na terugkeer werd Brummelaar projectleider van de reorganisatie van de Koninklijke Marine als gevolg van bezuinigingen. In 2013 ging hij naar Defensie om een reorganisatie te leiden.

Taak: Hij leidt het zogenoemde Militaire Huis van het Oranje-bedrijf. Hij coördineert het militair ceremonieel aan het hof en onderhoudt de contacten tussen het hof en Defensie. Hij is tevens de plaatsvervanger van de grootmeester.

Commentaar Lamain: “De beveiliging van het koningshuis is een belangrijke zaak, dat mag duidelijk zijn. ­Brummelaar moet alle veiligheidsaspecten coördineren.”

4 Algemeen secretaris

Wie: Eric Verwaal (55)

Achtergrond: Verwaal werd al in 2011 plaatsvervangend algemeen secretaris en schoof in 2014 door naar de hoofdpost: de leider van het secretariaat.

Taak: Hij denkt mee over beleidsinhoudelijke zaken en coördineert binnenlandse bezoeken van de leden van het Koninklijk Huis. Ook de contacten met de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) die alle mediacontacten in goede banen moet zien te leiden, lopen via dit secretariaat.

Commentaar Lamain: “De algemeen secretaris zit met de grootmeester elke maandag op Paleis Noordeinde, het werkpaleis, bij het overleg over de agenda van de komende weken en maanden in aanwezigheid van de koning en koningin. Wat zijn de belangrijkste onderwerpen waarmee we de koning en de koningin geassocieerd willen zien? Aan welke uitnodigingen geven we gehoor? Die vragen staan daar centraal.”

5 Ceremoniemeester

Wie: Simon van der Burg

Achtergrond: Studeerde aan de Erasmus Universiteit, werkte kort bij Fortis en werd daarna diplomaat, onder meer op de ambassades van Moskou en Washington. Voor zijn overstap naar het hof in augustus 2017 was hij consul-generaal in Ho Chi Minh Stad, Vietnam.

Taak: De spil van het Oranje-bedrijf. Hij regelt zowel de buitenlandse bezoeken van de koning, als de inkomende ontvangsten. Ook de organisatie van andere grote evenementen vallen onder zijn verantwoordelijkheid. En hij adviseert over allerlei ceremoniële en protocollaire zaken.

Commentaar Lamain: “De ceremoniemeester regelt alles als de koning gastheer is, bijvoorbeeld staatsbanketten in het Koninklijk Paleis op de Dam.”

6 Speechwriter

Wie: Jan Snoek (55), sinds oktober 2013.

Achtergrond: Was voor zijn overstap naar het hof in oktober 2013 communicatieadviseur van Schiphol. Hij studeerde Nederlands en werkte later als communicatie- en tekstadviseur voor premier Balkenende en de ministers ­Wijers, Jorritsma, Eurlings en Schultz van Haegen.

Taak: Schrijft openbare speeches, zoals de jaarlijkse kersttoespraak. Schrijft ook brieven voor de koning. Voormalig koningin Beatrix had nog verschillende mensen in dienst die haar teksten schreven, meer als taakje erbij.

Commentaar: Koningshuisdeskundige en historicus Han van Bree: “Het valt me wel tegen dat de koning zijn kerstboodschap nog niet voorleest van een iPad. Dat zou zijn imago als moderne koning nog kunnen versterken.”

7 & 8 Persoonlijk adviseurs van de koning en koningin

Wie: Pien Zaaijer (58) en Bram Gille (38)

Achtergrond: Pien Zaaijer stapte als topambtenaar op het ministerie van binnenlandse zaken in 2002 over naar het hof. Ze werd eerst persoonlijk adviseur van toen nog prinses Máxima en hielp haar bij haar introductie in Nederland. Inmiddels adviseert zij ook de koning.

Bram Gille is minder bekend, hij is pas sinds eind vorig jaar in dienst van het koningspaar. Studeerde Technische bestuurskunde in Delft en was daarna projectleider bij Royal Haskoning. Sinds 2007 werkte hij op het ministerie van volksgezondheid, welzijn en sport.

Taak: Ze adviseren op vele terreinen, beoordelen de uitnodigingen voor het koningspaar en bepalen wie ze moeten ontmoeten.

Commentaar: Van Bree: “Pien Zaaijer heeft eerst Máxima begeleid in de tijd van Beatrix. Heel discreet, je hoort niet veel van haar. Maar zij is een belangrijke stille kracht achter de schermen geworden, inmiddels ook van de koning. Ze denkt overal over mee. Ze adviseert en vormt een soort verbinding met de buitenwereld. Op foto’s staat ze best vaak, ergens op de achtergrond.”

Lamain: “Van Bram Gille vind ik interessant dat hij afkomstig is uit de protestantse hoek, net als zijn voorganger Olger van Dijk. Hij was in Delft commissielid voor de gemeenteraadsfractie van de ChristenUnie. Hij is ook actief voor de PKN in die stad.”

9 ICT-directeur

Wie: Erik van de Poel (49)

Achtergrond: Erik van de Poel was sinds 2009 werkzaam als directeur ICT bij Stichting Bureau Krediet Registratie (BKR). Vanaf 2004 was hij werkzaam als CIO en manager IT bij Dela. Hij studeerde onder andere econometrie in Rotterdam en was na zijn studie jarenlang werkzaam in de IT-sector, op verschillende plekken.

Taak: Zorgen dat de computers werken, de privacy goed gewaarborgd is en het hof op digitaal gebied up-to-date blijft.

Commentaar: Van Bree: “Hij bekleedt een geheel nieuwe functie binnen het hof. Koningin Beatrix moest niet veel hebben van de nieuwe technische ontwikkelingen, ze schijnt ook niet goed met computers te kunnen omgaan. Maar met haar zoon hebben we nu wel een moderne digitale koning.”

Lees ook: Groningen is klaar voor Koningsdag, maar het is niet alleen maar feest

De koning viert zijn verjaardag in Groningen. De stad viert feest, maar wil ook in gesprek over de aardbevingsproblematiek.

Lees ook: Vroeg op om de Koning en vooral Máxima te zien

Op zoek naar een strategische plek in Groningen. 'Deze straat is lekker nauw, dus dan zit je er bovenop.'

Lees ook: Niemand wil meer dan een euro betalen op de vrijmarkt

Koningsdag en de vrijmarkt horen bij elkaar. In Utrecht werd gisteravond al flink verkocht in Oranjesferen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden