De hete zomer moet nog beginnen, maar de rivieren in Irak vallen nu al droog

Extreem laag water in de Tigris bij Bagdad. Beeld EPA

Door de bouw van dammen in buurlanden Turkije en Iran, komen drinkwatervoorziening, landbouw en de toch al slechte stroomvoorziening in gevaar.

Mensen die de Tigris doorwaden in de Iraakse hoofdstad Bagdad. Drooggevallen delen van de rivier in Mosul. Duizenden dode vissen in droge rivierbeddingen in Koerdistan. De hete zomer moet nog beginnen, maar Irak kampt nu al met een enorm watertekort.

Dat is het gevolg van het afkappen van waterstromen in de buurlanden Turkije en Iran. Turkije is begonnen met het vullen van het stuwmeer van de omstreden Ilisu-dam in de Tigris. Iran heeft waterstromen omgelegd die Koerdische rivieren voedden die ook weer in de Tigris stromen.

Spoedzitting

De ministerraad en het parlement in Bagdad zijn zondag in spoedzitting bijeengekomen, nadat de winnaar van de recente parlementsverkiezingen, Moktada al-Sadr, met betogingen had gedreigd als er niet snel een oplossing komt. Uitkomst: de Iraakse regering gaat Turkije vragen het vullen van het stuwmeer met drie maanden uit te stellen.

Irak ontstond als tweestromenland tussen de Eufraat en de Tigris, en is daarvan voor drinkwater én landbouw grotendeels afhankelijk. De waterkwantiteit liep de afgelopen jaren al steeds verder terug als gevolg van dammenbouw; Turkije heeft er bijvoorbeeld 22 in de Tigris. De Iraakse minister van waterbronnen, Hassan al-Janabi, waarschuwde recent dat het stuwmeer bij Mosul historisch laag stond. Tegelijkertijd is het waterniveau in het Darbandikhan-stuwmeer in de Koerdische regio om veiligheidsredenen laag, na schade aan de damwand bij een recente aardbeving. De stuwmeren spelen een grote rol bij de elektriciteitsproductie, waardoor waterschaarste ook een verdere verslechtering van de stroomvoorziening tot gevolg kan hebben.

Sinds zaterdag komen er meldingen over het plaatselijk droogvallen van de Tigris en de Koerdische rivier Sirwan, daar met massale vissterfte tot gevolg. Koerdische dorpen en steden zijn deels van die rivieren afhankelijk voor hun drinkwater.

Milieugroepen hebben hard gestreden tegen de komst van de Ilisu-dam bij het Turkse Hasankeyf. Niet alleen omdat historisch erfgoed verloren gaat, maar ook vanwege de gevolgen stroomafwaarts, zegt Nabil Musa van Waterkeepers Iraq, een organisatie die de Iraakse rivieren probeert te beschermen. "We wisten niet precies wanneer de dam gereed zou zijn, wel dat het juni of juli zou zijn. Toch zijn we allemaal verrast."

Tekst loopt door onder de kaart

Beeld Brechtje Rood

Klimaatverandering

Volgens internationale verdragen, zoals de Conventie van Helsinki, mogen landen waterstromen die ze met buurlanden delen niet zomaar afkappen, maar zowel Turkije als Iran trekt zich daar weinig van aan. Over de Ilisu-dam was overigens wel een akkoord gesloten met Bagdad, namelijk dat het stuwmeer tussen 1 juni en 1 november zou worden gevuld, in de verwachting dat er genoeg smeltwater zou zijn in de Iraakse meren.

Dat is niet het geval, en de problemen zijn dan ook deels het gevolg van klimaatverandering, zegt Musa. "Het Midden-Oosten betaalt daar de hoogste prijs voor." De afgelopen maand had Irak juist uitzonderlijke regenval te verwerken en velen verwijten de overheid dat die te weinig heeft gedaan om het water vast te houden. Dammen zijn volgens Nabil Musa en zijn organisatie echter geen oplossing, vanwege de gevolgen die ze stroomafwaarts hebben - de moerassen in het zuiden van Irak verdrogen nu al.

De Iraakse regering moet dringend meer doen aan watermanagement, zegt Musa. "Dat is jarenlang verwaarloosd." Burgers slaan zelf bronnen, en steden halen drinkwater uit ondergrondse reservoirs. "Dat is onverantwoordelijk, want dat zijn in feite spaarpotten." Iraakse burgers zijn grootverbruikers, met 700 liter water per inwoner per dag. Minister Al-Janabi riep vorige maand vergeefs op tot zuinigheid. "Mensen moeten wakker worden", zegt Nabil Musa.

Gevreesd wordt dat veel boeren hun land bij de rivieren zullen verlaten als hun akkers verdrogen. Om te voorkomen dat de landbouw ten onder gaat, besloot de regering zondag voor miljarden dollars pompen te laten installeren in een van de meren die de Eufraat voedt.

Nabil Musa dringt erop aan dat het beschikbare water eerlijk wordt verdeeld onder de boeren. "We weten dat de aantrekkingskracht van groepen als het islamitische IS ook verband houdt met frustratie onder boeren, die door watergebrek hun inkomsten kwijtraken", waarschuwt hij.

Lees ook: Hoe waterschaarste conflicten in het Midden-Oosten voedt

Waterschaarste zorgt in toenemende mate voor conflicten in het Midden-Oosten. Zoals in Khuzestan, in het zuidwesten van Iran: de provincie is letterlijk opgedroogd door onder meer de impact van stuwdammen elders in het land én in Turkije.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden