Review

De hemel is een verzinsel van ongeletterden

Rita Demeester: Verzamelde Verhalen. Meulenhoff/Kritak, Amsterdam/Antwerpen; 413 blz. - ¿ 54,90.

Op vrijdag 29 januari 1993 stierf Rita Demeester op 46-jarige leeftijd aan kanker. Die wetenschap verleent aan het lezen van 'Nummer één' een wrange bijsmaak. Demeester zal vergelijkbaar pijnlijke ervaringen hebben meegemaakt als haar personage Rose en een even wanhopige strijd om leven en dood hebben gestreden.

Toch is het niet zo dat het autobiografische gehalte het effect van dit verhaal in zijn geheel bepaalt. Al Demeesters verhalen - die ze in betrekkelijk korte tijd schreef: ze debuteerde pas op haar veertigste - wekken namelijk de indruk dat ze op een of andere manier uit haar eigen leven zijn voortgekomen. Ze zitten vol saillante details en typeringen die een grote intimiteit en persoonlijke betrokkenheid suggereren.

De suggestie van authenticiteit die uit haar verhalen spreekt is vaak een valse. Demeesters realisme blijkt juist te berusten op vervormingen van de werkelijkheid. Ze heeft in een interview wel eens gezegd dat “de uitdaging van het schrijven is datgene wat in mij zit in een andere situatie te plaatsen met onherkenbare mensen. Ik heb die afstand nodig. Ik vermom me. Die maskerade vind ik plezant.”

Deze 'maskerade' levert een keur aan personages op. Demeester schrijft over twijfelaars en rechtlijnigen, over dromers en denkers. Nu eens zien we de wereld door de ogen van een oude, maar nog verrassend scherpe man die in het bejaardentehuis wordt opgenomen, dan weer volgen we de blik van een klein meisje.

Vooral binnen het laatste perspectief voelde Demeester zich thuis. In het openingsverhaal 'In het spoor van Jim Morrison', doet een meisje schijnbaar terloops verslag van de zelfmoord van haar oudere broer Joris. Joris was haar held. Hij had ideeën over de wereld van de volwassenen, las boeken van Sartre en geloofde in de zwartgallige songteksten van Jim Morrison.

Tussen de onschuldige angsten en triviale gedachten van het meisje dringt langzamerhand de afschuwelijke onherroepelijke werkelijkheid tot haar door: “Ik heb de anatomieles met het konijn overleefd en morgen krijg ik een echte damesfiets. Maar Joris blijft waar hij is. Zijn leven en zijn dood verdwenen als in een wak en niemand laat in zijn kaarten kijken.”

Als ze, tot slot van het verhaal, herinneringen aan Joris voor haar geestesoog laat passeren, blijft een van zijn zinnen in haar hoofd hangen: “God bestaat niet en de hemel is een verzinsel van ongeletterden.”

De afwisselend droge en dromerige constateringen van het meisje over de dood van haar broer komen minstens even hard aan als de rauwe scènes in 'Nummer een'. Het bewijst dat de kracht van Demeesters proza voornamelijk een kwestie van stijl is. In haar verhalen zocht ze constrasten, die ze technisch gaaf en subtiel uitwerkte. Ze schreef even adequaat over de botsing van de beschermde wereld van een kind met de boze buitenwereld, als over een vrouw die op maandag sterft in haar zondagse jurk of een cello-speler met grote, ruwe handen.

In de 'Verzamelde Verhalen', die naast de bestaande bundels ook nog niet eerder gepubliceerd materiaal bevat, zijn al Demeesters fictieve personages bijeengebracht. Het boek is een staalkaart van levens.

Dat Rita Demeester clichés in de beschrijvingen van zulke herkenbare types en situaties heeft weten te vermijden en zo dicht op de huid van haar alledaagse karakters toch weet te verrassen en ontroeren, maakt het de moeite waard het werk van de jonggestorven schrijfster te blijven lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden