Review

De helletocht van een weerloos kind in Afghanistan

Een meisje verkleedt zich als jongen om naar school te kunnen gaan. De Afghaanse regisseur Siddiq Barmak hoorde dit verhaal uit de Taliban-tijd en maakte er een film van.

Twaalf jaar is ze nog maar. Een meisje met ernstige ogen en strakke lippen dat graag touwtje springt. Maar in ’Osama’, de eerste lange speelfilm van de Afghaanse regisseur Siddiq Barmak krijgt ze twee andere identiteiten opgedrongen: eerst die van jongen, dan die van getrouwde vrouw. Want een meisje, dat is net niks.

De in 1962 in Afghanistan geboren Barmak ontvluchtte in 1996 zijn woonplaats Kaboel, nadat de moslimfundamentalistische beweging Taliban in zijn land de macht had gegrepen en de sharia had ingevoerd. Hij verbleef een aantal jaren in Pakistan en keerde pas in 2001 terug, nadat de ’religieuze studenten’ waren verdreven.

Het eerste wat de in Moskou opgeleide cineast deed was ’Osama’ maken, een film die hij baseerde op een verhaal dat hij tijdens zijn ballingschap had gehoord over een meisje dat zich onder het Talibanbewind als jongen had verkleed om naar school te kunnen gaan. Zo werd zijn gehavende stad het decor van een dramatische flashback in de recente geschiedenis.

Het meisje – ze krijgt pas een naam na haar eerste transformatie – leeft met haar moeder en grootmoeder onder erbarmelijk omstandigheden. Haar moeder is weduwe en vrouwen mogen volgens de Talibanregels niet werken, dus eten is er nauwelijks.

De oplossing lijkt voor de hand te liggen: vlechten afknippen, jongenskleren aan en het meisje kan gaan werken. Maar in een samenleving waarin ieder aspect van het persoonlijke leven tot politiek wordt verheven is zo’n verkleedpartij een levensgevaarlijke onderneming. Bovendien overtuigt ze als jongen nauwelijks: onwennig in de moskee, haar heupen al wat vol, haar stem te hoog.

’De Taliban komt eraan!’ klinkt het voortdurend in de film. Ieder keer is het reden voor paniek. Een vrolijk samenzijn moet bliksemsnel veranderen in een ’rouwbijeenkomst’. Een man die zo vriendelijk is een alleenstaande vrouw over straat te begeleiden krijgt een uitbrander omdat haar blote voeten in sandalen onder haar boerka uitsteken. Mannen met zwarte tulbanden kloppen op alle voordeuren wanneer het tijd is voor gebed en slepen jongetjes hun huizen uit om ze te drillen in koranscholen. Het is een verstikkend systeem waarin niemand zelfs maar een moment voor zichzelf mag denken.

Biedt dit leven voor volwassenen al sombere perspectieven, de kleine Osama begint aan een heuse helletocht langs opgelegde identiteiten die haar angst, vernedering en nog meer angst brengen. Niemand durft of lijkt zich geroepen te voelen een huilend kind dat om haar moeder roept, in bescherming te nemen. Waarom? lijken die ernstige ogen te schreeuwen en als kijker zou je het liefst met haar mee schreeuwen. Of woedend iets naar het scherm gooien. Bijvoorbeeld als de docent persoonlijke hygiëne, die de tientallen jongetjes toont hoe ze hun genitaliën moeten wassen, daar vooral een persoonlijk genot aan lijkt te beleven.

Door zo dicht bij het perspectief van een weerloos mens te blijven maakt Siddiq Barmak veel los, juist doordat hij eerder zijn menselijke dan zijn politieke stem verheft. ’Wij hebben niets met politiek, we willen werk!’, klinkt het in de openingsbeelden, waarin honderden vrouwen in blauwe boerka, als een menselijke golvende zee, met spandoeken door de straten van Kaboel stromen.

Barmak lijkt zich daar bij aan te sluiten: het gaat hem om het simpele, dagelijkse, menselijke, prozaïsche wat dit kind wordt ontzegd: spelen, wapperende haren, koesteringen van oma.

Wat de filmmaker betreft reikt dit verhaal overigens verder dan het Taliban-tijdperk alleen. In interviews benadrukt hij de povere maatschappelijke status van vrouwen in het algemeen in zijn vaderland: ’ze vormen de lage kaste’.

Zijn sociale aanklacht vond een welwillend internationaal gehoor. ’Osama’ werd op tal van festivals bekroond en kreeg ondermeer de Golden Globe voor beste niet-Engelstalige film. Ook de jonge hoofdrolspeelster Marina Golbahari viel meermaals in de prijzen. Een bedelaarster was ze, toen Barmak haar leerde kennen.

Ook de andere acteurs zijn amateurs: hij werkt zelfs met echte Taliban, die met dat gebaar een andere kant van zichzelf wilden laten zien. Een wrang idee wanneer je bedenkt hoe onrustig Afghanistan nog altijd is en hoezeer de Taliban opnieuw terrein wint. Dat maakt ’Osama’ misschien wel des te waardevoller. Met dat poëtische, onvergetelijke beeld van een meisje dat haar vlecht in een bloempot zet en met water besprenkelt. Opdat haar haar ooit weer mag groeien, en haar vrouwelijkheid mag opbloeien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden