De heiliging van de vloek

“Over de zichtbaarheid van het hart” schrijft Willem Jan Otten als inleiding op de dezer dagen in het Haagse Filmhuis gedraaide priesterfilms (Letter & geest, 5 april). Het hart wordt zichtbaar in beelden en blikken en de zichtbaarheid toont het hart in woord en gebaar.

De priester in de film Le journal d'un curé de campagne (Het dagboek van een plattelandspastoor) begrijpt niet wat iedereen tegen hem heeft. “Een ieder verbrandt zich aan uw eenvoud”, krijgt hij als antwoord. Robert Bresson maakte hem in 1951 naar de roman van Georges Bernanos uit 1936.

Begin jaren zestig heb ik de film gezien op de televisie. Ik herinner mij hoe ik toen was ondergegaan in dat priesterverhaal en hoe mij nadien de priesterfiguur was bijgebleven ondanks vervaging van omtrekken. Nu zie ik de film voor de tweede keer. De beleving is dezelfde. De ontroering ook. Nu minder primitief, denk ik, maar met zelfde ingeving. O miracle de nos mains vides (O wonder van onze lege handen), zegt de pastoor bij het dode lichaam van de gravin die kort tevoren door zijn toedoen is bekeerd. “Uw gestorven zoon kan u niet herkennen in uw verbittering om zijn heengaan”, had hij haar voorgehouden. En zij knielde neer en had vrede gevonden. Tout est grâce (Alles is genade), zegt de priester, lijdend aan maagkanker.

Welke woorden heeft hij tot de zijne gemaakt? Beide uitroepen zijn ontleend aan Theresia van Lisieux - gekend door Bernanos, begrepen door Bresson. Wie is deze priester? Onaanzienlijk als de dienstknecht des Heren, veracht en verstoten. Naar Jesaja. Hij behoort tot de door Bernanos gestalte gegeven priesterfiguren die de kleine weg gaan, met lege handen zich bekledend met Gods heiligheid, in liefde zielen doorziend, in afzien strijdend met de kwade. Naar het voorbeeld van Jean Marie Vianney, de Pastoor van Ars. Kinderlijk in volharding en volhardend in kinderlijkheid. “Hij heeft werkelijk niets anders te bieden dan zijn hart”, schrijft Otten vol mededogen, “niemand zit op deze man te wachten”. Wereldlijk gesproken niet, zou ik zeggen, maar hoe betrekkelijk is de wereld? Zij die zo zaaien, oogsten zelden zelf. Verkerend in Gods gunst dingen zij niet naar wereldlijke gunst.

“Wat de vloek is voor de Griekse tragedie”, zo luidt mijns inziens de hoofdstelling in Otten's essay, “dat is de gelofte voor de zielzorgerfilm”. Zou dit zo zijn? Staat niet tegenover de vloek de zegen als de haat tegenover de liefde? En paart niet de gegeven trouw van de priester zich aan de gegeven trouw van het bruidspaar? Het sacrament van het priesterschap krijgt profiel in het sacrament van het huwelijk en omgekeerd. Vervloeking komt voort uit onherroepelijke vijandschap. Wat staat hier tegenover? Begenadiging die voortkomt uit even onherroepelijke vriendschap. De liefde is even dwingend als de vloek, even onontkoombaar, even verterend.

Wat de vloek is voor de Griekse tragedie, dat is de genade voor de zielzorgerfilm. De genade van de liefde die zich uit in overgave en vertrouwen. Dit gaat op voor de beide films die zijn gebaseerd op Bernanos' boeken - naast Bresson's Journal Maurice Pialat's Sous le soleil de satan. Genade maakt het hart zichtbaar. En het hart gaat in navolging van Christus school in het lijden.

Beide priesterfilms accentueren de platheid van Antonia Bird's Priest, de antipriesterfilm.

In dit journalistieke tijdsdocument verkeert sympathie voor de traditionele priester in antipathie, wordt roeping beperkt tot beroep en wijkt absolute wenking voor betrekkelijke genoegzaamheid. Geloften worden gebroken en gebanaliseerd. De behoefte wordt tot richtsnoer verheven, het offer tot kerkelijke wet verlaagd.

Maken geloften werkelijkheid tot theater, zoals Willem Jan Otten meent? Ik denk het niet. Maar zo dit zo is, dan alleen momenteel - althans in bepaalde kringen. In kringen waar het theater is afgeschaft, de poëzie verbannen, de droom uitgeroeid. In kringen waar de zegen wordt ontheiligd om plaats te maken voor de heiliging van de vloek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden