De heiligen van het peloton

wielrennen | In een voormalige katholieke kerk bezingt de expositie 'Koers is religie' van het Vlaamse Wielermuseum de band tussen wielrennen en geloven. Van scapuliertjes op helmen tot zegeningen van paus Pius XII.

Een metershoog stalen kruis, gevuld met racefietsframes prijkt op de plek waar ooit het altaar stond in de Paterskerk van het Vlaamse Roeselare. In een fresco in de kerk is het hoofd van de heilige maagd Maria verruild voor dat van wielerheld Eddy Merckx. In de biechtstoel klinkt de stem van Lance Armstrong, die berouw toont voor zijn dopingzonden.

De Paterskerk werd vijf jaar geleden onttrokken aan de eredienst, maar nog altijd heerst er de kenmerkende stilte van een kerkgebouw. De stilte wordt alleen doorbroken door een af en toe dichtvallende deur en het verslag van een etappe uit de Giro d'Italia, de wielerronde van Italië, die op een wand in het middenschip wordt geprojecteerd.

Het is de expositie 'Koers is Religie' in een notendop. De band tussen wielrennen en geloven, en de wisselwerking die het een op het ander heeft gehad, wordt in de Paterskerk uitgediept.

De kapellen van het oud-gebedshuis zijn gewijd aan de 'pelgrimage' van het wielrennen. De kruiswegstaties worden gevormd door foto's uit het koersen. Dolblije dames die hun favoriete renner van dichtbij aanschouwen moeten de scène van Christus uitbeelden die wenende vrouwen troost, de foto van een coureur die na een harde val in het prikkeldraad belandt stelt de kruisiging voor. Ook de rozenkransen uit het peloton, scapuliertjes (kleine gezegende medailles) die prijkten op de wielerhelmen en rondetruien ('Wielergewaden') van bekende renners geven de religieuze aard van het koersen gestalte.

Overeenkomsten tussen geloof en wielrennen zijn legio, zegt Dries de Zaeytijd, wetenschappelijk medewerker bij het Wielermuseum dat de expositie organiseert. Zo wordt De Ronde van Vlaanderen 'de Hoogmis' genoemd.

Bedevaartsoord

Net als het christendom kent het wielrennen zijn bedevaartsplaatsen. De Franse Mont Ventoux geldt als heiligdom, dat jaarlijks veel renners trekt sinds de Brit Tom Simpson er in de Tour de France van 1967 overleed. De 'Reus van de Provence' geniet onder wielerpubliek dezelfde status als het graf van apostel Jakobus in het Spaanse bedevaartsoord Santiago de Compostela.

In Vlaanderen is koersen religie, zegt De Zaeytijd. Het feit dat veel renners vereerd worden als heiligen, als goden bijna, is er een voorbeeld van, stelt de Vlaming. De onderzoeker wijst naar het 'altaar van Eddy Merckx', de meest succesvolle renner ooit, die in de jaren zestig en zeventig nagenoeg alle grote koersen meerdere keren op zijn naam schreef. "De oppergod van het Vlaamse wielrennen. De supporters, pers, de man op straat. Iedereen keek naar hem op, bijna tegen het goddelijke aan. Hij leek een god die alles won en leek te kunnen. Uit die idolatrie, het identificeren met Eddy de sympathieke kruidenierszoon, putte men troost."

Het katholieke geloof, de leest waar het Vlaamse koersen volgens De Zaeytijd op is geschoeid, beïnvloedt volgens de Belg de wijze waarop zijn landgenoten de sport beleven. Anders dan hun protestantse medestanders, zijn Vlamingen volgens De Zaeytijd vergevingsgezinder als het op doping en andere sportzonden aankomt. Dat het katholicisme de biecht kent, terwijl dat in de protestantse traditie ontbreekt, heeft daar mee te maken, stelt hij.

Hij wijst op de Vlaamse renner Frank Vandenbroucke. Die coureur, vaak aangeduid als 'VDB', gold als gedoodverfd opvolger van Merckx. "Tijdens de koers Luik-Bastenaken-Luik, schreef men op de weg: 'VDB is God'", zegt De Zaeytijd over de populariteit van Vandenbroucke. Door doping ging het echter bergafwaarts met de carrière van het 'godenkind'. Toen hij na een schorsing terugkeerde in eerdergenoemde koers, die hij eenmaal won, stond op het asfalt gekalkt: 'God is terug'. De Zaeytijd: "Hij werd vereerd als een heilige. Een die zich mens toonde door een fout te maken en daarna weer een god werd." In 1999 overleed hij op 34-jarige leeftijd.

In de vroege dagen van het koersen stond de katholieke kerk weinig welwillend tegenover de sport, zegt De Zaeytijd. Zondag was de koersdag bij uitstek, en dus konden renners de mis niet bijwonen. Net als de supporters die hun helden in hun kielzog volgden.

Extra korte missen

Dat veranderde na de Tweede Wereldoorlog, zegt de wieleronderzoeker, onder meer door het werk van paters met een voorliefde voor sport, die door mindere prestaties verstoten renners op het rechte geloofspad wilde houden. Het Sportapostolaat (bekend als Sporta) trok van koers naar koers, organiseerde voorafgaand aan het wielerseizoen bedevaartstochten en hield voor renners extra korte missen op koersdagen.

Het Vaticaan zag in het naoorlogse tijdperk in dat renners als verlengstuk van de kerk konden worden gebruikt, zegt De Zaeytijd. Koersen werden vanaf dat moment gebruikt als uithangbord. Renners werden gezegend en voorgesteld als voorbeelden om na te streven. "Als apostelen", stelt de Belg.

Zo ontving paus Pius XII de gelovige Italiaanse renner Gino Bartali ('de Vrome') meerdere malen op audiëntie. Nadat Bartali de Tour won in 1948, roemde de paus zijn prestatie: "Wanneer de sportman uitdrukkelijk en openlijk uitkomt voor zijn geloof, dan is zijn verdienste nog groter en is de weg naar verdere successen des te gemakkelijker".

Een jaar later zegende Pius XII op aandringen van een pastoor op de berg Ghisallo in Lombardije de heilige Madonna del Ghisallo in als beschermster van alle wielrenners. In de kapel laten coureurs sindsdien truien, fietsen en petten na als dank voor de Madonna.

Het wielrennen mag dan historisch onmiskenbaar verbonden zijn met het geloof, vandaag de dag is daar weinig van over. "Ook hier is de kerk stervende. Gebruiken als Paternosters en scapuliertjes zijn er in het peloton nog, maar voornamelijk uit bijgeloof." Ook al mag religie dan grotendeels verdwenen zijn uit de sport, zegt de Belg, de verering van renners blijft groot. "Bij een gebrek aan God zoeken mensen naar andere goden, die vinden ze wellicht in het koersen."

Paul Ruiter

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden