De heen-en-weergrens van Elten

Elten was Duits, werd Nederlands, en weer Duits. De bewoners groeiden op in twee culturen, trouwden over de grens, maar delen ook de rauwe randen van het verleden.

Naast Kasteel Huis Bergh staat een veld vol witte tenten. Daar spelen mensen 'middeleeuwertje'. Ze drinken koffie uit stenen kruiken. Een kookpot met soep bungelt boven een houtvuur. Een vrouw met wijde jurk en schort is in de weer met schaapswol achter een spinnewiel. Verderop klinkt het geluid van hamer op aambeeld. Spelers en bezoekers genieten hier van reënactment in 's-Heerenberg.

Ook wij duiken in de geschiedenis. De route voert vandaag naar Elten, een stukje Duitsland dat na de Tweede Wereldoorlog werd ingepikt door Nederland als genoegdoening voor geleden oorlogsschade. Vijftig jaar geleden werd Elten weer Duits bezit. We zien een betonnen paaltje in de berm staan. De grenspaal? Fietsbordjes voorbij de snelweg bevestigen dat we bij onze oosterburen zijn binnengewandeld.

Op de Elterberg stapt een groepje recreanten zonder schoenen ons tegemoet. Ze lopen over een uitgezet blotevoetenpad. Zo dadelijk mogen ze over een pad van zwerfkeitjes. Die liggen hier trouwens overal in dit stuwwallandschap.

We komen aan bij het kerkdorp Hoog Elten (Hoch Elten). Ruim duizend jaar geleden stichtte de toenmalige graaf hier een stift, een klooster voor adellijke dames. Daarna zwaaiden de groothertog van Berg, de Fransen, de hertog van Kleef en de bisschoppen van Münster en Utrecht nog de scepter in dit gebied. Nu staan we in de gemeente Emmerik in de deelstaat Noordrijn-Westfalen. Achter de kerk is het uitzicht over het Rijndal magnifiek.

Het is tijd om af te dalen naar Elten. Auto's rijden af en aan over de doorgaande weg. Wie van de bestuurders zou weten dat ze hier over de vroegere postweg van Arnhem naar Keulen gaan? Bij het Oude Posthuis aan de Eltener Markt werden de paarden gewisseld. Zelfs Napoleon zou hier nog een nacht hebben doorgebracht. Naast horeca en woonhuizen zien we hier twee bakkerswinkels en de Martinuskerk. Daarnaast staat het stadhuis dat in 1949 met militair vertoon door de Nederlandse drost werd ingenomen. Vanaf hier bestuurde hij tot 1963 het Drostambt Elten.

We raken in gesprek met een Eltenaar van boven de zestig. Zodra hij doorheeft waar we vandaag komen, schakelt hij over van Duits naar vlekkeloos ABN. De man heeft haast en een Nederlander die vlak over de grens blijkt te wonen, neemt het gesprek over: "Die mensen zaten op de lagere school in de periode 1949-1963. Ze leerden Duits, maar kregen ook Nederlandse taalles van Noord-Hollandse onderwijzers. Daarom spreken de oudere Eltenaren zo keurig Nederlands."

We hangen aan zijn lippen als hij verder vertelt: "Wij grensbewoners zijn allemaal in een dubbele, eigenlijk driedubbele cultuur opgegroeid. We zitten hier precies tussen Amsterdam en Keulen en kijken Nederlandse én Duitse televisie. We schakelen moeiteloos over van het Nederlands naar het Duits en naar het grensdialect. Of je nu in Duitsland woont of in Nederland, onze gemeenschappelijke streektaal is hier de lingua franca. En het is heel normaal om over de grens te trouwen. Dat ging ook altijd goed, tót de Tweede Wereldoorlog. Toen liep de grens opeens dwars door families."

Plotseling krijgt spoorzoekertje spelen naar het verleden een rauwe rand. Als je ene opa op de Grebbeberg vocht in een Nederlands uniform en je andere opa in een Duits uniform, dan is het allemaal niet meer zo romantisch. We mogen blij zijn dat we niet in die tijd leven. De weg voert langs het kerkhof. Op de grafstenen zien we opvallend veel Nederlandse achternamen staan, vaak met een Duitse voornaam, Heinrich Jansen bijvoorbeeld.

Smokkelen gebeurde in deze grensstreek natuurlijk ook, maar beroemd werd de Butternacht. Op 31 juli 1963 werd heel Elten volgestouwd met boter, koffie, thee, tabak, wasmiddel, textiel, zelfs bakstenen en varkens, spullen die in Nederland relatief goedkoop waren ingekocht. De volgende dag was Elten weer Duits. De handelaren verkochten hun waren in Duitsland. Naar schatting maakten de slimme handelaren gezamenlijk vijftig tot zestig miljoen gulden winst, op volstrekt legale wijze.

Weer in Nederland lopen we in het Bergherbos richting de Boterweg, het verlengde van de Butterweg. Bij knooppunt vier sjeest een mountainbiker naast ons de heuvel af. Onderaan neemt hij de bocht naar rechts. Daar wordt zijn crossroute ook ruiterpad. Hij knalt net niet op een paard.

De amazone klaagt meteen dat de route nog steeds niet is verlegd. "Uuh, gaat het...?", vraagt ze aan de man in de bosjes. Mountainbike en berijder blijken nog heel te zijn. Het meisje te paard heeft gevoel voor humor: "Als je nou de volgende keer onder mijn paard terechtkomt, trek dan je hoofd in. Dan spring ik wel over je heen. Goed?"

Ze zijn het eens, groeten elkaar en gaan ieder een andere kant op, het bos weer in.

Elten
Onder de naam 'grenscorrecties' krijgt Nederland in 1949 meerdere kleinere gebieden van Duitsland langs de grens, als compensatie voor uitgebleven oorlogsschadever-goedingen. Elten in Gelderland en Tüddern bij Limburg zijn het grootst. De meeste gebieden komen op 1 augustus 1963 weer in Duitse handen. Lees hierover in: 'De Grens. Langs de randen van Nederland' van Enno de Witt (2013).

Routebeschrijving
Deze rondwandeling volgt de gemarkeerde Montferlandse Toppen Wandelroute. Start op de wal boven Kasteel Huis Bergh in 's-Heerenberg. Volg knooppunt 7, 6, 5 en via Elten terug naar 5, 4, 3, 2, 1 en 7 naar 's-Heerenberg. De route staat met toelichting in de Montferland Vakantiekrant 2013, gratis verkrijgbaar bij VVV's, horeca en winkels in de regio of digitaal via www.mvkrant.nl.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden