'De haven zal ons vermorzelen'

De bouw van een tweede haven in Kenia is in een stroomversnelling geraakt. De bewoners van Lamu, de eilandengroep waar de haven zal verrijzen vrezen het ergste. 'Wij zullen ons inkomen verliezen.'

REPORTAGE | ILONA EVELEENS | LAMU (KENIA)

Een brede stoffige weg eindigt in een gapend gat in het mangrovebos waardoor het azuurblauwe water van de Indische Oceaan zichtbaar wordt. Een man met een zak met twee levende krabben komt uit het bos gelopen. "Het stikt van de schaaldieren in het mangrovebos maar dat is straks afgelopen als hierde nieuwe haven van Lamu komt", vertelt hij. "Ik heb met open mond van verbazing staan kijken hoe de weg naar de rest van Kenia binnen drie weken was verbreed en geëgaliseerd. Wij hebben jarenlang tevergeefs hierom gebedeld bij de de regering."

Dit voorjaar gaven de Keniaanse president Mwai Kibaki, zijn Zuid-Soedanese ambtgenoot Salva Kiir en de Ethiopische premier Meles Zenawi het startsein voor de bouw van de tweede haven in Kenia. De andere ligt in Mombasa en is niet alleen de aanvoerplaats voor Kenia maar ook voor Oeganda, Rwanda en Oost-Congo. De nieuwe haven moet verrijzen in Magogoni op het vasteland voor de eilandengroep Lamu, zo'n honderd kilometer ten zuiden van de Somalische grens. De ideeën voor een tweede haven dateren al uit de jaren zeventig maar werden nooit gerealiseerd.

Maar begin dit jaar werden de plannen rap afgestoft toen Soedan en Zuid-Soedan ruzie kregen over de huurprijs van de oliepijplijn die Zuid-Soedanese olie transporteert naar Port Soedan, een haven in Soedan. Zuid-Soedan dat nergens aan zee grenst, zoekt naarstig een alternatief voor de export van olie die zorgt voor verreweg de meeste overheidsinkomsten. Het is met Kenia overeengekomen om een oliepijplijn van 1700 kilometer naar Lamu aan te leggen. Ook buurland Ethiopië, dat door een conflict met Eritrea eveneens op zoek is naar alternatieve havens, heeft grote interesse. Het wil een spoorwegverbinding naar Lamu aanleggen.

Het megaproject, genaamd Lamu-Southern Sudan-Ethiopia Transport Corridor (LAPSSET), moet ruim 20 miljard euro gaan kosten. De drie landen kunnen deze onderneming niet alleen financieren. Internationale organisaties zoals de Wereldbank gaan pas in zee met Kenia als een milieueffectrapportage wordt gedaan. De regering in Nairobi lijkt weinig zin te hebben in zo'n vertragend onderzoek. President Kibaki vroeg de Chinezen of zij in het project willen stappen. Het Keniaanse verzoek kwam een dag na de bekendmaking dat er olie was gevonden in het land, een product waar de energie grootverbruiker China altijd behoefte aan heeft.

De inwoners van Lamu zijn huiverig voor de komst van de haven. "We vrezen voor het bestaan van het Swahilivolk. De haven zal ons sociaal en politiek vermorzelen en ons leefmilieu ruïneren", moppert oud-leraar Mohamed Ali Badi staande bij een oude foto van Lamu die in het fort op het eiland hangt. Hij is lid van de belangengroep 'Red Lamu' die een kort geding heeft aangespannen tegen de staat en uitstel eist van de aanleg van de haven. De groep vindt dat de rechten van eilanders zijn geschonden omdat ze niet zijn geïnformeerd en geconsulteerd. Ook verlangt de groep een onderzoek naar de gevolgen voor het milieu.

In Lamu vind je de oudste Swahili nederzetting van Oost-Afrika. Arabische en Perzische handelaren arriveerden hier in de zevende en achtste eeuw en vermengden zich met de lokale bevolking waaruit het Swahili volk ontstond. UNESCO, de culturele organisatie van de VN, heeft Lamu uitgeroepen tot werelderfgoed. Er zijn nauwelijks auto's, duizenden ezels functioneren als transportmiddel. Van de 22 moskeeën zijn sommige meer dan honderd jaar oud.

"Waar de aanlegplaatsen van de haven moeten komen, ligt nu een broedplaats voor vissen", zegt visser Somo Mohammed Somo, leunend op een muurtje van de grootste aanlegsteiger van Lamu. "Wij vissen op traditionele wijze in de lagunes waardoor de visstand op peil blijft. Als de haven er komt, verliezen wij ons inkomen omdat wij niet met onze boten de open zee op kunnen om daar te concurreren met de drijvende visverwerkingsfabrieken uit China, Zuid-Korea en Spanje"

Dhows, traditionele houten zeilschepen, voeren allerlei goederen aan zoals kratten frisdrank, cement, balen tweedehandskleren en babymelkpoeder. Muhsin Kassim legt zijn dhow aan de kade vast. Hij biedt toeristen uitstapjes op zijn boot. Ook Kassim hij wil niets van de havenplannen weten. "Het koraalrif moet voor een deel worden opgeblazen om diepliggende schepen de haven binnen te laten lopen. Koraal is beschermd gebied. Bovendien houdt het ook de haaien buitengaats. Als het rif verdwijnt en de haaien komen de lagunes binnen, kunnen de toeristen niet meer veilig zwemmen en duiken."

De actiegroep 'Red Lamu', krijgt ondermeer steun van de Nederlandse stichting ETC. "Wij helpen de onderhandelingspositie van de lokale gemeenschap te versterken", legt Wim Hiemstra van de stichting uit. "'Red Lamu' is niet tegen modernisering maar wil dat behoedzaam met de omgeving wordt omgesprongen."

Het is moeilijk om op Lamu voorstanders van de haven te vinden. Abdalla Fadhil, oud-burgemeester van Lamu en projectontwikkelaar kan echter niet wachten tot 2015 als het eerste deel van de haven klaar moet zijn. Hij houdt kantoor aan een tafeltje in een restaurant in het oude stadsdeel van Lamu. In februari werd hij benoemd tot voorzitter van een overheidscommissie die de eilandbevolking moet informeren over de haven.

Het is vooralsnog een commissie in ruste want de regering heeft nog geen geld vrijgemaakt voor activiteiten. "Dit is een achtergebleven gebied van Kenia en het wordt de hoogste tijd dat we erbij gaan horen", vindt Abdallah Fadhil.

Hij hamert op de werkgelegenheid die de haven gaat bieden. Meer dan de helft van de eilandbevolking leeft onder de armoedegrens van een euro per dag. De armoede gaat verscholen achter de gerenoveerde façade van Lamu.

Abdallah Fadhil gelooft dat een haven meer stabiele werkgelegenheid zal bieden dan het toerisme. Ook ligt hij niet wakker van het kappen van mangrovebossen en het verdwijnen van de visserij. "Er gaat een hele nieuwe stad ontstaan bij de haven met zo'n half miljoen mensen. En als daarvoor een bos moet verdwijnen waar mensen bijen houden is dat jammer."

De transportcorridor naar de noordelijke buurstaten voert ook door gemarginaliseerde gebieden in het noorden van Kenia. Grondspeculanten zijn al in het hele gebied actief terwijl anderen aan ordinair landjepik doen. Dat baart Ali Obo grote zorgen. Het geld dat hij aan toerisme verdiende, investeerde Obo in de aankoop van akkers. Zijn boerderij komt straks pal naast de haven te liggen. Hij heeft zijn eigendomspapieren maar de meesten van de ruim 60.000 inheemse bewoners hebben die niet. "Ze wonen op land dat vaak al honderden jaren in eigendom is van de famile is, maar de meerderheid heeft geen eigendomspapieren kunnen bemachtigen. President Kibaki beloofde alle eilanders een eigendomsakte maar mensen hebben weinig vertrouwen in politieke beloften die niet op papier staan", zegt Ali Obo. "Swahili vrezen dat ze van hun land worden verjaagd door de overheid. Zonder papieren hebben ze geen poot om op te staan", constateert Ali Obo.

Sinds de onafhankelijkheid in 1963 hebben regeringen zich weinig aangetrokken van gemarginaliseerde volken in voornamelijk het noorden van Kenia. De Swahili proberen de regering met legale middelen te dwingen naar hun meningen, angsten en opmerkingen te luisteren. Pilly Martin Omara, de Keniaanse die voor ECT de training van de leden van 'Red Lamu' leidt, behoort zelf tot zo'n veronachtzaamd volk. "De tijd is voorbij dat regeringen zomaar over hun bevolkingen heen kunnen walsen. Nu is het moment aangebroken dat politici moeten luisteren naar het volk dat hen heeft gekozen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden