De hanigheid regeert

In de huidige politieke crisis vechten vooral blanke mannen om de eer wie het land mag gaan redden. Dat is geen toeval, zegt Gloria Wekker, hoogleraar gender en etniciteit. Wat kost het de dominante groep, om bovenaan de ladder te staan?

,,Zodra een vrouw bij Barend en Van Dorp aanschuift, moet zij zich vermannen'', zegt Gloria Wekker, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. ,,Er is daar vooral hanigheid. Het gaat erom wie de meeste interrupties pleegt en vrouwen interrumperen nu eenmaal minder snel.''

Neem de uitzending waar Jeltje van Nieuwenhoven zich vorige week presenteerde vlak nadat zij PvdA-fractieleider was geworden. ,,Er ontstond een muur waar ze overheen moest klimmen. De ene vraag buitelde over de andere, ze kreeg geen tijd om te antwoorden. Jan Marijnissen ging aan haar kant staan, maar deed dat heel denigrerend, door haar een 'schooljuffrouw' te noemen en een 'trait-d'union'. Met zulke vrienden heb je geen vijanden meer nodig, zeggen we dan maar.''

Zo als aan de tafel van Barend en Van Dorp, gaat het ook in de politiek wanneer er crisis is. De machtsstrijd gaat uitsluitend tussen blanke mannen. Vrouwen komen niet (meer) aan bod, op Jeltje van Nieuwenhoven na. Toeval?

,,Nee, het is geen toeval dat de Nederlandse politiek al weken en maanden een schouwspel van witte heren is en dat vrouwen en zwarten en migranten niet aan het echte werk meedoen. De nummers twee op veel lijsten waren witte vrouwen. Het is een automatisme. Neem Maria van der Hoeven, de nummer twee op de lijst van het CDA. Zij werkte er zelfs aan mee dat zij werd overgeslagen bij de opvolging van de Hoop Scheffer. Het illustreert hoe macht werkt.''

Wekker onderzoekt hoe macht en dominantie in de praktijk uitwerken, als het gaat om de verhouding tussen verschillende etnische groepen en tussen mannen en vrouwen. Ze is hoogleraar gender en etniciteit vanwege het Internationaal informatiecentrum en archief voor de vrouwenbewegibng (IIAV). Het bijzondere van haar aanpak is dat ze deze twee aspecten met elkaar combineert. Totnutoe was het gebruikelijk, studie te doen naar óf etniciteit óf naar machtsverschillen tussen vrouwen en mannen.

Het object van haar studie is voor Gloria Wekker niet vrijblijvend of afstandelijk. Ze streeft naar een samenleving waarin huidskleur en sekse losgekoppeld zijn van door hiërarchie ingegeven waardeoordelen: wit is dominant, dus goed, mannelijk is dominant, dus de norm. Door die normen aan de orde te stellen hoopt Wekker tot rechtvaardiger verhoudingen te komen. ,,Dominantie wordt gekoppeld aan kwaliteit.''

Vandaar dat in tijden van crisis vooral blanke mannen aan bod komen. Dan kan alleen het beste van het beste het land nog redden?

,,Aan mij is wel gevraagd of ik een goede hoogleraar kan zijn, als zwarte vrouw. Of ik geen excuus-Truus was.''

Die vraag is misschien pijnlijk voor u, maar hij mag toch wel gesteld worden? In ieder geval maakt zo'n vraag duidelijk dat een leerstoel als de uwe niet overbodig is.

,,Ja, de vraag is pijnlijk, maar ook illustratief voor de situatie waar we vanaf moeten. Overigens mag er op geen enkele vraag een taboe rusten. Maar we moeten niet te min doen over hoe dominantie zich handhaaft. Zolang die vragen gesteld worden zijn we er kennelijk nog niet.''

Maar komen we er ooit? Waarom zou de dominante groep de macht uit handen geven? Wat hebben Jan Mulder en Cor Boonstra, bij wijze van spreken, er aan om voortaan op basis van gelijkwaardigheid met Jeltje van Nieuwenhoven of Gloria Wekker om te gaan?

,,Het gaat er mij niet om de verschillen uit te bannen. Verschil is leuk, is spannend, verrijkend. Ik wil laten zien dat er meer posities zijn. Nu is het zo dat wit als de norm gezien wordt. Wit heeft zogenaamd geen betekenis, is natuurlijk. Toch is witheid een etnische positie, en wel de etnische positie waar veel macht vanuit gaat. Het gaat om kleine dingen, om voordelen die je niet beseft, tot je het tegendeel meemaakt of er op de een of andere manier op gewezen wordt. Het gaat erom dat je een hypotheek kunt krijgen zonder dat je naam of je uiterlijk een beletsel zijn, dat je in een winkel kunt lopen zonder de beveiliging achter je aan te krijgen.''

Wat heeft de dominante groep eraan om de dominantie op te geven?

,,De Indiase literatuurcritica Gayatri Spivak heeft aan witte mensen de vraag voorgelegd: wil je genoegen nemen met de positie die de geschiedenis en de cultuur je toewijzen? Wil je tot de daders behoren, tot de medeplichtigen? Je houdt je eigen superioriteit in stand wanneer je op voet van ongelijkheid blijft omgaan met mensen van andere groepen. Dat kan ook met de beste bedoelingen gebeuren. Mensen die naar asielzoekerscentra gaan om daar te helpen, doen dat omdat ze de asielzoekers zielig vinden. Een ongelijke verhouding. Die ongelijkheid wordt in stand gehouden. Het gaat erom te onderzoeken hoe je medeplichtig bent aan het instandhouden daarvan.''

,,Het is lastig, precies te zeggen welk prijskaartje er hangt aan behoren tot de dominante groep. Het zou witte mensen woedend moeten maken dat ze in de structurele positie van dader, van medeplichtige zitten. Er zijn meer posities.''

De grote aanhang van de LPF en de discussies over het immigratievraagstuk hebben duidelijk gemaakt dat er weinig animo is voor een multiculturele samenleving. Heeft dit uw optimisme aangetast?

,,Het is onzin om nog ter discussie te stellen of de multiculturele samenleving er moet komen. Die is er allang. Het gaat er niet om of we het doen, maar hoe. Het kan niet meer teruggedraaid worden, de grenzen kunnen niet dicht. Er zijn interetnische romantische relaties, daar zijn kinderen uit geboren. Balkenende loopt achter als hij ter discussie wil stellen of we wel een multiculturele samenleving willen. Mensen die zeggen 'Die horen hier niet' of 'wat doen die hier' tonen een ernstig gebrek aan historisch inzicht.''

,,Neem de slavernij. Surinamers hebben een levendige herinnering aan slavernij. Daarom zijn er nog steeds krassen op hun ziel. Dat staat niet in de geschiedenisboeken, dat zit alleen in de verhalen die worden doorverteld. Voor mijn studenten die tijdens mijn colleges voor het eerst over de geschiedenis van de slavernij horen, is dit een eye-opener.''

,,In New York bezocht ik in hartje Manhattan het graf van de eerste elf Afrikanen, daar begraven in de tijd dat de Nederlanders er zaten. Sommige van die elf droegen Nederlandse namen. Ik dacht: dit moet iedereen weten. Een van de lievelingsboeken uit mijn jeugd was de Scheepsjongens van de Bontekoe. Maar daaarin staan alleen de heldendaden van het kolonialisme, niet dat Nederlanders slaven met scheepsladingen uit Afrika hebben gehaald. Er zijn verbanden tussen de Nederlandse oogklepperij over de geschiedenis en de huidige weerzin tegen multiculturaliteit.''

Wat levert het de dominante groep op om niet meer dominant te zijn?

,,Dominant zijn is een soort opgeslotenheid, een verminkte positie. Een bepaalde manier van zijn en doen waardoor verbondenheid en vriendschap een wankel leven leiden. Je kan alleen maar verliezen. Anderen zijn dan een bedreiging. Er is weinig ruimte, anderen een kans te geven.''

,,Dat is wat Gayatri Spivak bedoelt als ze zegt: wil je hier genoegen mee nemen? Is het een houdbare positie om niet gelijkwaardig en niet solidair met elkaar om te gaan, om het probleem zo te definiëren dat altijd zij het probleem zijn?''

Dus als het om etniciteit gaat: dan zal de Marokkaanse jongen die een tas steelt wel als crimineel gezien worden en iemand als Cor Boonstra, die bij een omstreden transactie veel geld opsteekt, niet.

,,Als er een Marokkaanse jogen betrapt wordt bij een tasjesroof, zullen voortaan alle Marokkaanse jongens verdacht worden aangekeken. Als Cor Boonstra in het nieuws is door die transactie worden niet alle witte mannen met wantrouwen bekeken. Zo werkt het: van de dominante groep worden subgroepen gemaakt. Van de etnische minderheden niet. Dat blijft één criminele groep.''

,,We moeten toe naar een situatie waar een veel gevarieerder beeld is op universiteiten en op televisie en bij het lijsttrekkersdebat.''

,,Alleen met de alledaagse cultuur gaat het goed, als het gaat over de multiculturele samenleving. Daar gaat een van mijn volgende boeken over. Kleding, eten, de Xenos, de Fair Trade winkels, begrafenisrituelen, muziek, mode, namen van kinderen. De invloed van zwarten en migranten op de Nederlandse samenleving is niet meer terug te draaien.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden