De Haagse kier

Verscheidene lezers misten vorige week in het rijtje van de bekendste vrijzellen Jan Schouten, de voorman van de anti-revolutionairen in de wederopbouwjaren. Anders dan van zijn voorgangers Kuyper en Colijn zijn van Schouten weinig petites-histoires bekend. Misschien is dat terug te voeren op zijn rechtschapenheid en onwankelbare houding in de oorlogsjaren. Zijn leiderschap was onomstreden, zijn gezag groot. Toen hij na de oorlog uit Duitse gevangenschap in Nederland terugkeerde en de nieuwlichterij in zijn partij ontwaarde, moet hij hebben geroepen 'Naar uw tenten, o Israël'.

Vermoedelijk was deze vrijgezel ook niet zo gemakkelijk benaderbaar. Als een journalist hem iets vroeg, reageerde hij met wijdlopige beschouwingen die nauwelijks iets met het gevraagde van doen hadden, zodat de verslaggever zich bij een volgende gelegenheid wel twee keer bedacht. In elk geval heeft nog geen biograaf zich op Schouten gestort.

Aan het grote gezag van deze politieke leider droeg zonder twijfel bij dat hij autodidact was. Zulke mensen genoten onder de gereformeerde kleine luyden groot aanzien, zoals Bouke Roolvink -van machinebankwerker tot minister- vermoedelijk als laatste heeft ondervonden. Net als Schouten, die als bloemisterij knecht was begonnen, kwam Roolvink omhoog via de christelijke vakbeweging, het CNV. Hij behoorde tot de leerlingen van de Ouwe Gaay op de kaderschool van het CNV. Deze bewaarde niet de prettigste herinneringen aan hem.

'Hij zat je van de voorste rij de hele tijd strak aan te kijken. Je wist nooit of hij het mooi vond wat je zei of pet, hij keek alleen maar.' Gaius had wel een idee waar bij Roolvink de crux zat. 'Hij schreef nooit iets op, maar wist de volgende week nog precies waar ik gebleven was en kon lastige vragen stellen. Hij moet een geweldig geheugen hebben gehad, want zijn tentamens deed hij voortreffelijk.'

Natuurlijk was één van de andere tien politici-vrijgezellen, prof. I.A. Diepenhorst, die eens in een rede in de Eerste Kamer het woord 'ontsporingen' verving door 'derailleringen', geen minister van justitie, maar minister van onderwijs in de kabinetten-Cals en -Zijlstra. Bij de aanwezigheid van Bert Haars in het vrijgezellenlijstje kan inderdaad een vraagteken worden geplaatst, want zij had in haar vriendin juffrouw Baud een trouwe levensgezel.

De tien nuttigste wenken van Harm van Riel voor een succesvol lijsttrekkerschap (ontleend aan brieven van deze kleurrijke vrijgezelle VVD-senator die in 1980 overleed, opgenomen in het Jaarboek parlementaire geschiedenis 2001):

1 De politicus moet zo optreden 'dat het publiek in hem een verbeterde, maar vooral niet al te zeer verbeterde uitgave van zichzelve ziet'. 'Denk eens aan de Dr. Drees, de vader des vaderlands, die veel slimmer is dan hij zich voordeed. Opzettelijk, om geen afgunst te wekken.'

2 Hij moet simpliciferen in een vorm die door het grote publiek wordt aanvaard en de tegenpartij niet te veel aanvalsvlakken biedt. 'Het is balanceren tussen begrijpelijk en meeslepend zijn enerzijds en zo weinig mogelijk risico's nemen anderzijds en dit dan eventueel, via de woordkeuze, binnen enkele seconden.'

3 Hij moet politiek gevoelsmatige vraagstukken concreet kunnen oplossen, en...

4 Snel analyses kunnen maken in actuele politieke kwesties.

5 De goede politicus heeft als het ware uit zijn natuur oogkleppen op. 'Voldeed hij (Wiegel) aan de eisen der critische beroepsintellectuelen, dan zou hij geen contact hebben met de voor ons doorslaggevende massa der kleine burgers en hogere arbeiders. Zuiver electoraal gesproken is het zogenaamde intellect door en door onbelangrijk. Reeds het feit dat iemand meent een eigen standpunt te moeten innemen, maakt hem als waardevolle stem ongeschikt. Leiders leven bij de gratie hunner oncritische volgelingen, niet bij de gratie van min of meer wijsneuzige figuren.'

6 Het is niet nodig tegen het modieuze in te gaan, maar de politicus moet er volstrekt niet in geloven. 'Waar de mensen op het ogenblik bang voor zijn weet ik niet. Die dingen variëren van maand tot maand. Trek je in de politiek nooit wat daarvan aan.'

7 Stemmen winnen gaat voor zachtaardigheid. 'In perioden van samenwerking tactisch en voorzichtig zijn, maar bij de verkiezingsstrijd en als oppositie vrij hard optreden.'

8 Alleen daar (onder de kiezers) optreden waar van handelen concreet resultaat is te verwachten. 'De missie en de zending onder de heidenen leverden ontzagwekkende resultaten op, maar per bekeerde Jood of Mohammedaan zijn tonnen voor niets uitgegeven.'

9 Men moet nooit proberen het onverenigbare met elkaar te combineren, ook niet qua image.

10 Politiek is werkelijk een kunst, maar het is goed zijn verstand erbij te gebruiken en zich niet door persoonlijke beeldvoorkeuren te laten beïnvloeden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden