De Haagse kier

Van de sterke verhalen in de Haagse politiek doen dikwijls meer varianten de ronde. In de biografie over P.J.S. de Jong vertelt de oud-premier vermoedelijk de oorspronkelijke versie van het eerder in deze rubriek aangehaalde verhaal, dat Luns tijdens een fietsvakantie in Friesland in de jaren zestig bij een brug moet wachten en op een passerend jacht zijn socialistische oud-collega Sicco Mansholt herkent, languit zonnend op voorplecht. Volgens de overlevering brulde Luns hem toe: 'Ontwaak, verworpene der aarde!' De Jong vertelt het verhaal een tikkeltje anders en met meer details: 'Luns was eens op vakantie aan het Kaagmeer. Hij stond met een strooien hoed op de oever, toen juist een luxueus motorjacht voorbijvoer met dames en heren aan de borrel op het dek. Het bleek de verzamelde top van de PvdA te zijn. Men voelde zich duidelijk gegeneerd en betrapt. Luns nam zijn hoed af en riep: Salve, verworpenen der aarde!'

Of het echt gebeurd is, blijft de vraag. De Jong vertelt het verhaal in het kader van zijn waarneming dat socialisten de politiek 'een erg serieuze zaak vonden en er niet goed tegen konden wanneer daarover relativerende grappen werden gemaakt'.

In het kabinet-Cals/Vondeling merkte hij dat de PvdA-ministers Vondeling en Den Uyl wantrouwend waren. Volgens De Jong was het gebruikelijk dat ministers elkaar tijdens het kabinetsberaad kattebelletjes stuurden. Die werden dichtgevouwen en simpelweg doorgegeven. Maar Vondeling en Den Uyl maakten de briefjes aan elkaar met een paperclip dicht.

Altijd hebben wij verondersteld dat de uitspraak 'democratie is geen staatsbestel voor bange mensen' van de PvdA'er Ed van Thijn was, maar de biografen van De Jong, de Nijmeegse historici Jan Willem Brouwer en Johan van Merriënboer melden dat het een gevleugeld woord was van de liberaal Carel Polak, een Leidse rechtsgeleerde die minister van justitie was in het kabinet-De Jong.

In het boek wordt ook een iets ander licht geworpen op de zogeheten Kensington-mythe, het verhaal dat tegen het einde van het kabinet-De Jong, najaar 1970, de fractieleiders van KVP, ARP, CHU en VVD tijdens een bezoek aan Londen aan de bar van hotel Kensington, in conspiratieve sfeer de basis legden voor het kabinet-Biesheuvel. De vroegere KVP-voorman Schmelzer nuanceerde dat naderhand in zoverre dat de nachtelijke sessies aan de hotelbar vooral ten doel hadden de geest van VVD-leider Geertsema rijp te maken voor een premierschap van de anti-revolutionair Biesheuvel.

De eerder dit jaar overleden Biesheuvel vertelde de historici een iets ander verhaal. Hij noemde het Kensington-verhaal 'een van die sprookjes die later niet zijn uit te bannen'. Biesheuvel: 'De werkelijkheid was gans anders. Natuurlijk hebben we met z'n vieren over politiek gesproken. Wat moesten we anders? En natuurlijk hebben we kabinetten zitten formeren. Ik heb er talloze gemaakt.' Volgens de anti-revolutionair heeft Schmelzer in Londen inderdaad tegen Geertsema gezegd dat Biesheuvel premier moest worden. 'Maar dat gebeurde in raillerende zin.'

Onze lezer aan het Lange Voorhout, kenner van de parlememtaire geschiedenis, meldde nog een uitspraak van De Jong die zeker past in het rijtje van onsterfelijke uitspraken van deze politicus. De Jong was tussen 1955 en 1958 adjudant van koningin Juliana. Daarna ging hij weer naar zee als commandant van een jager. In het voorjaar van 1959 werd hij tijdens een Navo-oefening plotsklaps per helikopter van boord gehaald. De bemanning dacht: de ouwe heeft zich gisteren zeker misdragen en moet op het matje komen, maar De Jong moest naar Den Haag om door de koningin beëdigd te worden als staatssecretaris van defensie. Tijdens die plechtigheid zei hij tegen de koningin: 'Ja Majesteit, zo ziet u maar hoe een mens aan lager wal kan raken.' Daarop reageerde de directeur van het kabinet der koningin, juffrouw Tellegen: 'Maar meneer De Jong, dat kunt u toch niet zeggen.' Deze liet zich niet zo gemakkelijk uit het veld slaan. Vier jaar later, toen de koningin hem als minister beëdigde, zei hij volgens het verhaal: 'U ziet, Majesteit, het gaat van kwaad tot erger.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden