'De grote vissen mogen de kleine niet opeten'

Een revolutie plaatst een minderheid voor duivelse dilemma's. In een toestand van anarchie is zij extra kwetsbaar. Zoals de christenen in Syrië. 'Wat er in Irak is gebeurd met de christenen maakt ons bang.'

De spanning moet er na een gesprek van drie uur vol ellende even uit, met een grap. Bisschop Silvanus Petros Al-Nemeh heeft verschrikkelijke beelden laten zien van zijn woonstad Homs, of wat ervan over is.

De christelijke wijken zien er beroerd uit. Alle huizen zijn verlaten, ze zijn zwaar beschadigd tijdens de gevechten tussen het Syrische leger en het verzet. Ze zijn ook leeggeplunderd. De tienduizenden christelijke inwoners van de stad hebben elders een veilig heenkomen gezocht.

De Syrische opstand kun je vanuit vele perspectieven bekijken. Samen met Matta Roham, de bisschop van het noordoostelijke diocees Hasake, probeert Silvanus opheldering te geven. Ze doen dat niet alleen vanuit christelijk gezichtspunt. Ook vinden ze het te eenvoudig om de opstand enkel te zien als een woede-uitbarsting over politieke onvrijheid en corrupt wanbestuur. Volgens beide geestelijken geeft de invloedrijke tv-zender Al-Jazeera een eenzijdig beeld, bedoeld om de belangen van het Golfstaatje Katar te dienen, broodheer van Al-Jazeera. Maar de dagelijkse beelden van massale demonstraties liegen er toch niet om? "Beelden kunnen wel liegen", zegt Silvanus. "Met een camera kun je van een kleine oploop iets heel groots maken."

Even de grap. Syriërs vragen aan een hoogwaardigheidsbekleder wanneer er een einde aan de crisis zal komen. Hij geeft een nietszeggend antwoord, waarna ze dezelfde vraag aan God stellen. "Dat maak ik niet meer mee", snikt Hij. Op grappen over het Opperwezen rust in de Arabische wereld een zwaar taboe. Dat de bisschop er één vertelt en er zelfs smakelijk om lacht bewijst hoe hevig de spanning is.

Een beetje suizebollend vragen de twee prelaten zich af wat er allemaal is gebeurd. Kerst 2010 liepen de emir van Katar en president Assad nog hand in hand met elkaar. Nu zijn ze vijanden. De betrekkingen met Turkije waren uitstekend, maar dat is voorbij. Ze zijn ervan overtuigd dat de opstand lang van te voren is voorbereid, vanuit het buitenland. Matta Roham: "Hoe komen de opstandelingen aan al die zware wapens, zoals in Homs? Een deel hebben ze misschien buitgemaakt op het leger, maar dat is marginaal. Rijke kooplui hebben de grens gekocht. Er kwamen ineens reusachtige vrachtwagens het land binnen, niemand die ze controleerde."

Het buitenland is verdeeld over Syrië en dat maakt de toestand nog ondoorzichtiger. Silvanus: "De oppositie heeft buitenlandse vrienden, het regime ook. We maken nu een reis door West-Europa. Maar stel dat we eerst naar Rusland waren geweest. Dan hadden we daar gehoord dat het Syrische regime prima is. En dan hadden we vervolgens hier vernomen dat onze president een moordenaar is."

Is de Syrische opstand een oorlog tegen christenen? De beelden die Silvanus op zijn laptop laat zien suggereren dat wel. Maar zijn ontkenning klinkt beslist: "Tot nu toe is er geen christen omgekomen omdat hij christen was." Is het dus geen godsdienstoorlog? Ook die conclusie is voorbarig. Silvanus: "De christenen zaten in een kruisvuur. Ze waren geen doelwit. Maar er zijn wel gerichte beschietingen geweest tussen soennitische en alawitische wijken." De zwaar belaagde Syrische president Basjaar al-Assad behoort tot de alawitische minderheid.

Kunnen de twee geestelijken vrijuit praten? Ze leggen zichzelf beperkingen op, willen uitlatingen vermijden die de gemoederen verder zouden kunnen verhitten en daardoor aan nog meer mensen het leven zouden kunnen kosten. Een revolutie plaatst een minderheid voor duivelse dilemma's. Meedoen houdt risico's in voor het geval dat de revolutie mislukt, gokken op het regime kan natuurlijk ook fout uitpakken wanneer de revolutie slaagt. Hoe dan ook maakt een revolutie krachten los, die zich tegen een minderheid kunnen keren. Die minderheid is in een toestand van anarchie extra kwetsbaar. De twee bisschoppen moeten dus op hun woorden passen, maar toch blijken ze af en toe verrassend openhartig.

Het diocees van Matta Roham ligt tussen Turkije en Irak geklemd, in de noordoostelijke 'neus' van Syrië. Beter dan wie ook weet hij wat er met de Iraakse christenen is gebeurd, sinds de Amerikaans-Britse inval in Irak in 2003. Talloze kerken zijn verwoest, honderdduizenden christenen vluchtten het land uit, vaak naar Syrië. De christenen waren niet de enigen die het zwaar hadden in Irak, moslimextremisten lieten ook de nodige moskeeën ontploffen. Maar opnieuw, als minderheid waren de christenen wel stukken kwetsbaarder dan hun landgenoten met een ander geloof. Hetzelfde gold en geldt overigens voor andere kleine religieuze minderheden in Irak, zoals de mandaeërs en de yazidi's.

"De grote vissen mogen de kleine niet opeten", zegt Matta Roham. "Dat heeft niets met democratie te maken. Het is wel gebeurd in Irak. De Amerikanen en Britten hebben de christenen niet beschermd. Ze hebben daarmee het internationale recht geschonden. Wat er in Irak is gebeurd met de christenen maakt ons bang." Ook hij benadrukt dat er nog geen Syrische christen is omgekomen omdat hij christen was. Maar in het begin van de revolutie hebben demonstranten wel een lelijke slogan geroepen. In Nederlandse vertaling sneuvelt het rijm, maar de tekst blijft dreigend: 'Alle alawieten in een doodskist, alle christenen naar Beiroet'.

"Ik zou dolgraag democratie willen", zegt Matta Roham. "Schitterend, de afwisseling van de macht, zoals nu in Frankrijk. Maar hebben wij Arabieren daarvoor al de juiste cultuur? Ik heb vrienden in de Golfstaten. Als ik hun vraag hoe het gaat dan zeggen ze: 'De sjeik zorgt goed voor ons'. Het is allemaal zo tribaal. Zolang de sjeik royaal is voor zijn onderdanen dan vinden die alles prima. Zo niet dan haten ze hem. Vroeger aten ze in zijn tent, hij was de eigenaar van de weidegrond. Nu is de olie onder de grond zijn persoonlijke bezit."

Kun je Syrië wel vergelijken met de Golfstaten? Matta Roham: "Kijk naar Libië. Daar heb je nu milities, die elk hun eigen regio beheersen. Precies zoals dat in het tribale tijdperk toeging, toen was het de stam, nu de militie. En is de mentaliteit in Egypte nou echt zo veranderd sinds de revolutie? Hebben de kopten het beter gekregen? Zie je het gebeuren in de Arabische wereld, zoals bij jullie, een koning die wel koning is maar niet regeert?"

Hij vertelt over eerdere ongeregeldheden, acht jaar geleden, in de regio van zijn diocees. Koerden, het Syrische leger en Arabische bedoeïenenstammen stonden tegenover elkaar. Als christelijke bisschop was hij in dat conflict neutraal. Het lukte hem om te bemiddelen.

"Toentertijd was het een geïsoleerd conflict", zegt hij. "Er was geen buitenlandse bemoeienis, daardoor konden we eruit komen. Vergelijk dat met nu. Alle buurlanden hebben belangen in Syrië. De Turken willen zoet water exporteren via pijpleidingen door Syrië. Katar wil gas uitvoeren, ook via Syrië. Saoedi-Arabië wil zijn harde, wahabitische islam verbreiden in Syrië. De meeste Syrische moslims zijn aanhangers van de mystieke islam van Ibn Arabi. De Amerikanen willen dat Syrië breekt met Hezbollah en Iran. Ook de vrienden van het regiem hebben hun eigen wensen. Rusland wil zijn enige marinebasis aan de Middellandse Zee niet verliezen. Door al die buitenlandse bemoeienis is bemiddeling enorm moeilijk."

Ziet hij ondanks al die extra moeilijkheden toch mogelijkheden om opnieuw te bemiddelen?" Matta Roham: "Ik sluit niets uit."

Twee miljoen
Er zijn in Syrië ongeveer twee miljoen christenen, onderverdeeld in vele kerkgenootschappen. Ongeveer driekwart van de twintig miljoen Syriërs bestaat uit soennitische moslims. Het zwaartepunt van de macht ligt bij de alawieten, een sterk afwijkende variant van de islam. Ze vormen ongeveer 13 procent van de bevolking. Bisschop Matta Roham en Silvanus vertegenwoordigen de oeroude Syrisch orthodoxe kerk. Bij de genocide in 1915 in het oosten van Turkije kwamen behalve een miljoen Armeniërs ook honderdduizenden Syrisch orthodoxe christenen om. Veel overlevenden vluchtten naar Syrië. Het trauma is nog vers. De liturgische taal (vaak nog thuis gesproken) is Aramees, de taal van Jezus. Onlangs bezochten de twee prelaten Oostenrijk, Duitsland en Nederland. In Nederland waren ze te gast bij de PKN.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden