De grote dame van de jazz

Rita Reys 1924-2013

Begin deze maand trad ze nog op in een uitverkochte North Sea Jazz Club nadat ze vanwege een heupoperatie maanden uit de running was geweest. Het was niet de eerste comeback van Rita Reys en de jazz-zangeres leek geenszins van plan het podium vaarwel te zeggen. Aan haar biograaf Bert Vuijsje vertelde ze: 'Met het klimmen der jaren zal je stem natuurlijk slijten, die is al gesleten, dus het eist nu meer concentratie. Maar dat is juist wel fijn, want ik hou van uitdagingen. Dat vind ik heerlijk. En het belangrijkste is: je timing blijft. Dat gaat nooit over, dat heb je van binnenuit. Dus die slijtage aan je stem doet niks ter zake.'

Reys' timing was fenomenaal. Ze was een muzikaal natuurtalent en stond als jazz-zangeres in Nederland op eenzame hoogte. Ze klonk zo vanzelfsprekend in het Engels, dat ze juist de enkele keer dat ze in het Nederlands zong, wel een buitenlandse zangeres leek. Aan valse bescheidenheid deed Reys niet: 'Als ik heel eerlijk ben, moet ik zeggen dat er eigenlijk maar drie zangeressen in Nederland zijn geweest die het vak echt geleerd hebben. Die hebben geleerd te timen, zuiver te zingen, te swingen, en een mooie ballad te vertolken. Dat is Ann Burton, dat is Greet Kauffeld, en dat is Reys.'

Hoe goed Reys ook was en hoeveel prijzen ze ook kreeg, Nederlands meest prestigieuze jazzprijs, de VPRO/Boy Edgarprijs liep ze mis. Dat is extra wrang omdat deze prijs aanvankelijk vernoemd was naar Reys' eerste echtgenoot, de op jonge leeftijd overleden drummer Wessel Ilcken. Het is tekenend voor de tweedeling die de Nederlandse jazz lang in een ijzeren greep hield; er was de Amsterdamse scene en er was de Hilversumse, en beide konden elkaar niet luchten. Reys hoorde bij de Hilversumse scene, net als haar tweede man pianist Pim Jacobs, diens broer bassist Ruud Jacobs die tot op het laatst met Reys zou blijven spelen, en de jonggestorven componist Rogier van Otterloo. In de ogen van de Amsterdamse jazzmusici waren de Hilversummers te glad en te commercieel. Omgekeerd werd de Amsterdammers een overdaad aan subsidie en een gebrek aan vakmanschap verweten. Zo noemde Pim Jacobs de muziek van Willem Breuker 'kippenhokmuziek.' De animositeit was zo hardnekkig dat het liefst tot 2004 duurde eer Reys mocht optreden in het Amsterdamse Bimhuis.

Harde muziekwereld
Behalve haar grote muzikale begaafdheid had Reys ook andere onontbeerlijke eigenschappen om het in de harde muziekwereld te rooien. De geboren Rotterdamse was een doorzetter die zich niet van de wijs liet brengen of intimideren. Die wist waartoe ze in staat was, zonder zich te overschatten. Nadat ze in 1955 met 'Jazz behind the dikes' op plaat was gedebuteerd, bracht die instelling haar halverwege de jaren vijftig naar New York. De beroemde platenbaas George Avakian had haar in de Amsterdamse club Sheherazade horen zingen en was onder de indruk. Avakian: 'Ze was een prima, straight-ahead jazz-zangeres zonder irritante maniertjes.' Dankzij Avakians inspanningen nam Reys een aantal nummers op met de legendarische Jazz Messengers van drummer Art Blakey. Ook in een vreemde omgeving te midden van muzikanten die weliswaar geweldig speelden, maar een heel andere achtergrond hadden en in die tijd veelal zwaar aan heroïne verslaafd waren, hield Reys zich staande. Avakian: 'Het functioneerde alsof ze al jaren met ze had gezongen. We hoefden maar heel kort te repeteren. Rita was zeer professioneel en gemakkelijk in de omgang.'

Noodgedwongen moest Reys alleen naar de Verenigde Staten omdat haar toenmalige man Wessel Ilcken op drugsgebruik was betrapt. Haar Amerikaanse avontuur was goed voorbereid met onder meer glamourfoto's gemaakt door de bekende fotograaf Paul Huf. Reys had er ook succes, maar ze miste vooral haar dochter Leila en keerde na tweeënhalve maand naar Nederland terug.

Reys was kordaat en behept met een nuchtere instelling waarin een zweem naïviteit verscholen leek te zitten. Ze kende haar kwaliteiten, maar bleef tot op het allerlaatst haar onzekerheden houden. Een jaar geleden bekende ze aan NRC-journalist Amanda Kuyper: 'Ik dacht dat ik die zou ontgroeien.' Maar de twijfel zat diep. 'Het is iets complexerigs over het feit dat ik niet heb gestudeerd en dat altijd graag heb gewild. Dat ging niet toen ik een jong meisje was, we waren straatarm. Er moest geld verdiend worden.'

Hulp in de huishouding
In dat arme gezin met negen broers en zussen moet Reys op haar veertiende gaan werken als hulp in de huishouding. Reys: 'Ik wilde zingen. En ik wilde mijn vleugels uitslaan. Ik wilde meer dan in een sfeer van dat grote Rotterdamse gezin mogelijk was. Ik wist dat ik het kon, dus waarom zou ik het niet doen? Ik was de enige in het gezin die dat vooruitstrevende had, zo van: ik zal jullie eens even laten horen...'

Rita Reys liet van zich horen. Ze was een 'mager scharminkeltje van vijftien' toen ze in 1940 professioneel begon te zingen. Ze bleef een prof, trouw aan het genre waarin ze groot was geworden. Een artiest die haar publiek begreep en wist hoeveel er nodig was om het te geven wat het verlangde. Reys' vader was ook muzikant. Van hem kreeg ze de betrekkelijkheid en de gevaren van het vak ingeprent. Ze bleef met beide benen op de grond staan. Reys had in haar lange leven de nodige tegenspoed te overwinnen. Haar eerste man Wessel Ilcken werd slechts 33, haar tweede man Pim Jacobs, was toen hij na een lang ziekbed overleed, ook maar 61. Zelf was ze een tijd zwaar ziek, maar telkens kwam ze terug. Vorig jaar op North Sea Jazz maakte ze nog een onvoorstelbaar vitale indruk. In de nacht van zaterdag op zondag overleed Rita Reys dan toch, 88 jaar oud.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende of heel gewone mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl Of per post naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden