De GROOVES van de KWELA

Op het North Sea Jazz Festival dat dit weekend in Den Haag wordt gehouden, staat de Zuid-Afrikaanse jazz centraal. De apartheid en de culturele boycot hebben de jazz uit de townships jarenlang jaren geïsoleerd, waardoor hij niet in aanraking kwam met trends en commercie. In de huiskamerkroegen ontstond een mix van traditionele volksmuziek, dansritmes en púre jazz.

'Shebeens' zijn vaak niet groter dan drie bij zes meter. Aan de kant staan houten bankjes en wat doorgezakte versleten fauteuils, waarin soms 's ochtends al klanten stomdronken liggen te slapen. Maar hoe klein deze illegale huiskamerkroegen in de Kaapse townships ook zijn, er is altijd wel een hoekje voor jazz-muzikanten. Hier klopt het hart van de Zuid-Afrikaanse jazz. Hier in de shebeens begonnen velen van de talenten die de komende dagen te horen zijn op het North Sea Jazz Festival in Den Haag.

Clarence Ford, samensteller van het Zuid-Afrikaanse programma, groeide op in een van de townships voor kleurlingen in Kaapstad, waar zijn familie door de apartheidsregering was neergeplant. Zijn ouders waren 'conservatieve, calvinistische arbeiders' die hem kort hielden, maar in zijn tienertijd ontdekte Clarence de jazzclubs en sindsdien beheerst de muziek zijn leven. Hij is presentator van jazzradio- en televisieprogramma's, organisator van concerten en was mede-eigenaar van de fameuze club Mannenberg, die twee jaar geleden wegens geluidoverlast dicht moest. ,,Dat was een schitterende tent'', zegt Ford. ,,We hadden hem opgericht om de jazz naar de binnenstad te halen, omdat veel blanken immers niet naar de townships durven. Er kwamen mensen van alle kleuren van de regenboog. Blanke zakenlieden zaten naast arme sloebers, ANC-ministers naast notoire criminelen.''

Kaapstad heeft volgens hem de meeste jazz-cafe's ter wereld. ,,De laatste jaren zijn er veel populaire clubs in het centrum bijgekomen, maar ik heb het natuurlijk vooral over de ontelbare shebeens in de townships.'' De beroemde Zuid-Afrikaanse jazz-muzikant Abdullah Ibrahim meent zelfs dat Kaapstad de bakermat was van de jazz, jaren voordat het in Amerika een echte muziekdiscipline werd. Volgens Ford kon de jazz er zo gedijen door het cosmopolitische karakter van de havenstad. ,,Het is de enige stad in Afrika die slaven importeerde, vanuit Azië. Verder kwamen er Oost-Europeanen, joden, Indiërs en natuurlijk de grote kolonialiserende mogendheden: de Hollanders, de Engelsen, de Fransen.''

In deze smeltkroes ontwikkelde de Kaapse jazz zich aanvankelijk met tal van buitenlandse invloeden: ,,De mars van militaire bands, het kloppende ritme van Afrikanen, de melodie van zangkoren.'' Maar na het aantreden van de apartheidsregering in 1949 raakte de Zuid-Afrikaanse jazzmuziek in een isolement. De regering moest niets hebben van deze bevrijdende muziek en van artiesten als Hugh Masakela, die protestsongs schreef als 'Stimela Coal Train', over de trein die zwarte arbeiders naar de mijnen van Johannesburg vervoerde. De liederen werden verboden, jazz-muziek mocht niet meer op radio, en Masakela en anderen gingen in ballingschap. Muzikanten die bleven, zoals tenorsaxofonist Winston Mankunku Ngozi, een van de toppers op North Sea Jazz, mochten alleen achter een gordijn meespelen met blanke groepen. Ford: ,,Het publiek was stomverbaasd. Ze hoorden die prachtige saxofoon, maar zagen hem niet.''

Door de apartheid en de culturele boycot kwam de Zuid-Afrikaanse jazz voor tientallen jaren in een vacuüm terecht. ,,Maar dat had ook een goede kant'', zegt Ford, ,,want hierdoor werd de eigen stijl nog verder ontwikkeld.'' In deze jaren ontstond een uniek Zuid-Afrikaans jazzgeluid, waarin traditionele volksmuziek, dansritmes en pure jazz werden vermengd. Anders dan in de rest van de wereld, werd de jazz hier niet beïnvloed door trends en commercie. Ford, een fervent bezoeker van jazz-festivals in de wereld, beweert dan ook Kaapse jazz altijd onmiddellijk te herkennen. ,,Het doordringende geluid, de gierende tonen, de lange uithalen van de trompettisten.''

Sinds het einde van de apartheid maakt de Zuid-Afrikaanse jazz een wedergeboorte door, aldus Ford. ,,Er zijn nog nooit zoveel debuut-cd's opgenomen als de laatste twee jaar. Nu jazz weer op de radio mag, begint ook de grote massa het te ontdekken. Jazz-muziek gaat dwars door taalbarrières en seksebarrières, en bindt mensen van alle kleuren, rangen of standen.'' Het nieuwe radio-jazzstation P4 waarvoor hij werkt, is volgens hem de eerste zender in Kaapstad die zich niet richt op alleen blanken, of alleen kleurlingen of zwarten. ,,Wij richten ons op een nieuwe generatie met een multi-culturele levensstijl.''

Hoewel de festivalorganisatie van North Sea Jazz spreekt over de 'Nieuwe Zuid-Afrikaanse jazz', slaat die term volgens Ford niet zozeer op de muziek, als wel op de 35 muzikanten die zijn impressariaat ESP-Afrika naar Nederland stuurt. ,,De meesten hebben nog nooit in het buitenland gespeeld, en zijn in dat opzicht nieuw. We willen bewust de mensen voor het voetlicht brengen die niet in ballingschap gingen. Niet de Masakela's, die wereldberoemd en rijk werden, maar de mensen die kozen voor een leven in armoede en hier de jazz-vlam lieten branden. Robbie Jansen, McCoy Mrubata, Jimmy Dludlu... De meesten zijn jonger dan 40, en verdienen hun ontdekking in Europa.''

Ford heeft tal van andere plannen om de uitwisseling met westerse jazz-musici te bevorderen. Op zijn bureau ligt een joint-venture-overeenkomst met de Nederlandse concertorganisatie Mojo. Daarmee organiseert ESP in maart volgend jaar in Kaapstad een North Sea Jazz-Capetown, mede gesponsord door de Nederlandse regering. Het klinkt bizar, aangezien bij de Kaap juist de Atlantische Oceaan en de Indische Oceaan op elkaar botsen, maar volgens Ford kiezen ze bewust voor de merknaam van het wereldberoemde festival in Den Haag. ,,North Sea Jazz Capetown moet het grootste jazz-festival van Afrika gaan worden, met tienduizenden bezoekers.''

De werelddoorbraak van de Zuid-Afrikaanse jazz moet echter niet alleen een commercieel succes worden, aldus Ford, maar ook een 'stimulerende, helende' werking hebben. ,,Muziek zal de redding van onze natie zijn'', zo citeert hij de onlangs gepensioneerde president Nelson Mandela. ,,Jazz-muziek gaat over de vrijheid van de geest. Over eenheid en humaniteit, over trots op wie je bent. Wij willen een alternatieve levensstijl promoten, voor jongeren in de townships die nu hun toevlucht zoeken in drugs en criminaliteit. Veel artiesten geven nu al het goede voorbeeld in de townships. Ze geven gratis les en spelen dikwijls op benefietconcerten.''

Ford geeft toe, hij is een eeuwige dromer, maar toch meent hij dat de jazz-muziek een positieve bijdrage kan leveren aan de vorming van een nieuwe generatie. ,,De muziek is een van de weinige dingen in de townships die niet wordt beheerst door de gangsterbendes. Natuurlijk is er wel eens een crimineel die de instrumenten koopt, en zijn er misschien gangsters die meespelen, maar over het algemeen laten de bendes de muzikanten met rust. Misschien omdat er geen groot geld mee gemoeid gaat, of vanwege de esoterische werking van de muziek. Maar in elk geval vormt de jazz-muziek al jaren een soort klein Zwitserland in de townships.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden