De grootste, dat kan de VVD vergeten

Met Rutte lijdt de VVD verlies. Wilders en Pastors kunnen wel tien zetels halen nu Verdonk heeft verloren. En een politiek duo heeft nog nooit gewerkt.

Door de voor velen verrassende winst van Mark Rutte, breken onzekere tijden aan voor de VVD. Het gat tussen de partijtop en de leden met de achterban blijkt groot. Ook moet nog maar blijken of de samenwerking tussen Rutte en Verdonk wel goed genoeg wordt. Want het is nog maar de vraag of de kiezers wel trek hebben in een dergelijke liberale duo-act.

De concurrentie op rechts rekent zich nu waarschijnlijk te rijk, maar dat de VVD onder Rutte meer last van de partijen van Wilders en eventueel Pastors kan krijgen, is evident. De kans dat de liberalen op eigen kracht de grootste partij van Nederland worden, is in ieder geval verkleind en hangt ook in sterke mate af van de koers van het CDA.

Hoewel het te vroeg is voor stevige conclusies lijkt de nipte winst van Rutte in ieder geval het resultaat van een effectieve campagne. Hij heeft daarmee jongere leden en mensen die een generatiewisseling in de partijtop voorstaan, naar zich toe weten te trekken. Ongetwijfeld heeft de actieve steun van het partij-establishment ook aan zijn overwinning bijgedragen.

Daarbij komt nog dat er sprake was van een paar kleine, maar waarschijnlijk doorslaggevende tekortkomingen aan de kant van Rita Verdonk. De kwestie-Hirsi Ali heeft haar uiteindelijk toch een boel stemmen gekost. Maar ook haar als minder goed te kwalificeren optredens bij de debatten en een tekort aan inhoudelijke inbreng tijdens de campagne hebben in haar nadeel gewerkt. De invloed van de derde kandidaat op de uitslag is niet doorslaggevend geweest; daarvoor haalde Jelleke Veenendaal te weinig stemmen.

Het resultaat is zeker geen partij in crisis, maar wel een partij in onzekerheid. Het veelbesproken gat in opvattingen tussen partijtop en leden is erg groot gebleken. Bijna de helft van de leden wilde een andere leider dan het partijkader. Dat is in geen enkele vereniging een goed teken.

Maar de kans dat dit tot een splitsing van de partij leidt, is verwaarloosbaar. De meeste leden die op Verdonk hebben gestemd, vinden het ook belangrijk om tegen je verlies te kunnen. Ze leggen zich daarom bij de uitslag neer. Daarbij heeft Verdonk zich ronduit achter de nieuwe leider geschaard, waarmee de speculaties over een nieuw op te richten partij zijn afgekapt.

Wel zet de uitslag veel spanning op de aangekondigde samenwerking tussen Rutte en Verdonk in de aanloop naar de verkiezingen (provinciale staten en Tweede Kamer) van volgend jaar. Winnaar Rutte moet vanzelfsprekend volop de kans krijgen om zijn ideeën vorm te geven in zowel de campagne als in het verdere politieke handelen van de VVD.

Gezien de verschillen in uitgangspunten tussen hem en Verdonk lijdt het geen twijfel dat er behoorlijk veel interne conflicten op stapel staan. Daarbij weet Verdonk zich geïsoleerd, ongeliefd en niet gesteund door veel van de mensen met wie zij zaken moet doen. Dat kan de liberale harmonie niet ten goede komen.

Belangrijker is echter de vraag hoe de kiezer op dit liberale koningskoppel reageert. De parlementaire geschiedenis laat zien dat het moeilijk is om geloofwaardig als duo te opereren. Het ballen van de krachten kan goed uitwerken, maar dat kan net zo gemakkelijk uitlopen op zouteloze compromissen of krampachtige situaties.

De kans is klein dat de rechtse kiezer daar vertrouwen in heeft. Hij of zij heeft natuurlijk ook gezien dat de man die verleden jaar in het openbaar aankondigde met delen van de PvdA en D66 te willen fuseren, er met winst vandoor is gegaan.

Uit kiezersonderzoek blijkt dat de meeste zwevende kiezers overstappen naar een aanpalende partij in op het ideologisch spectrum. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de concurrentie op rechts, zoals Wilders en Pastors, de liberale taferelen verlekkerd heeft gevolgd. Het zal voor hen stukken makkelijker zijn om zich tegen de VVD onder Rutte af te zetten. Gelet op hun beperkte aantrekkingskracht en onderlinge verdeeldheid is het niet erg waarschijnlijk dat zij grote aantallen kamerzetels gaan winnen. Maar bij elkaar maken zij zeker kans op vijf tot tien zetels. Dat is puur verlies voor de VVD.

De liberalen zijn derhalve afhankelijk van de ontwikkelingen in met name het CDA. Als Balkenende de kans krijgt zijn koers door te zetten, heeft de VVD minder kans op groei. Maar als het CDA toegeeft aan de lokroep van links, heeft Rutte meer kans op electoraal herstel. Teleurgestelde CDA-kiezers zijn wellicht vatbaarder voor de door Rutte aangekondigde anti-PvdA-campagne. Dit ondanks het gebrek aan succes van de gemeenteraadscampagne die hij leidde – die hem paradoxaal genoeg het VVD-lijsttrekkerschap opleverde. Met de keus voor Rutte heeft de VVD zich in ieder geval afhankelijker gemaakt van andere partijen.

Drs. E.R. van de Haar is politicoloog en lid van de VVD.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden