De grootste cholera-crisis uit de moderne geschiedenis voltrekt zich in Jemen. In stilte.

Familieleden brengen een door cholera getroffen patiënte naar het al-Sabeen ziekenhuis in Sanaa. Een mix van oorlog, armoede en slechte hygiënische omstandigheden geeft de ziekte vrij spel in Jemen. Beeld Reuters

Voor de derde keer sinds de Houthi-rebellen in 2015 de wapens tegen de regering van Jemen oppakten, is er in het land cholera uitgebroken.

Je kunt er de klok op gelijk zetten. Een paar dagen na een grote overstroming, aardbeving of tsunami waarschuwen hulporganisaties voor de uitbraak van cholera; vorige maand luidden ze de noodklok na overstromingen in zuidelijk Afrika. Ondertussen grijpt de ziekte in ­Jemen – in alle stilte, lijkt het – al vier jaar om zich heen. Geen natuurgeweld, maar een ­giftige mix van conflict, armoede en slechte hygiënische omstandigheden geeft cholera vrij spel in dat land.

Sinds het begin van de oorlog in 2015 zijn al 1,5 miljoen gevallen van cholera geregistreerd en zijn drie­duizend mensen aan de ziekte ­bezweken. Dat gebeurde in twee verschillende uitbraken, een in 2016 en een in 2017.

Die laatste uitbraak, met op het hoogtepunt 50.000 nieuwe gevallen per week, gaat de geschiedenis in als de grootste in de moderne tijd. Een herhaling van dat scenario moet koste wat het kost voorkomen worden, zegt de Wereldgezondheidsorganisatie.

Uitdrogen

Hulpverleners zien een nieuwe uitbraak al voor hun ogen voltrekken. “Soms moeten we de deuren van ­onze kliniek sluiten, omdat zich meer patiënten melden dan er bedden beschikbaar zijn”, zegt Jana Brandt, projectcoördinator van Artsen zonder Grenzen in de stad Taiz. Zij heeft het aantal cholera-gevallen sinds begin maart scherp zien toenemen. “Per week zien we een verdubbeling. En dan is het regenseizoen nog maar net begonnen.” 

De hulporganisatie richt zich in Taiz vooral op kinderen en moeders. “Kinderen onder de vijf jaar zijn ­extra kwetsbaar bij cholera. Ze krijgen diarree en moeten overgeven, waardoor ze uitdrogen. Hun lichaam is daar nog niet tegen opgewassen. We zien ook regelmatig zwangere vrouwen hun baby verliezen door een cholera-infectie.”

Zeinab van 3 heeft cholera en wordt behandeld in het al-Sabeen ziekenhuis in Sanaa. Beeld REUTERS

De hulporganisatie heeft al extra bedden geplaatst en stampt momenteel een nieuw cholerabehandelcentrum met 150 bedden uit de grond. De patiënten moeten dat centrum dan nog wel zien te bereiken. “De frontlijn loopt dwars door Taiz. Het kost mensen soms wel vijf of zes uur om vanuit andere delen van de stad naar ons ziekenhuis te komen, dat in een buitenwijk staat. Onderweg moeten ze allerlei wegversperringen zien te passeren. Soms wordt de lange reis hun fataal. De afgelopen ­dagen zijn vijf mensen met cholera direct na aankomst bij de kliniek overleden. We konden niets meer voor hen doen.”

Zorgsector ingestort

Een eenduidige verklaring voor de plotselinge toename van het aantal gevallen kan Brandt niet geven. De oorlog maakt de verspreiding in elk geval wel makkelijker. “Vuilnis wordt niet meer opgehaald en er komt geen schoon water meer uit de kraan. Geld om water te kopen, hebben de meeste mensen niet.” Rioleringen en waterstations zijn gebombardeerd, vies water lekt zo de waterputten in. Zo’n 15 miljoen mensen hebben geen toegang tot schoon ­water.

Daarbij komt dat de zorgsector in het land compleet is ingestort. Ruim de helft van de ziekenhuizen en ­gezondheidscentra is beschadigd of vernietigd.

De twee maanden oude baby Mujahed Ali heeft cholera en ligt in het al-Sabeen ziekenhuis in Sanaa. Beeld AP

Ook aan medisch personeel is een groot gebrek in Jemen, zegt Brandt. “Veel ­gezondheidswerkers zijn sinds de ­zomer van 2016 niet meer betaald en hebben noodgedwongen ander werk gezocht om hun familie te kunnen onderhouden.” Internationale hulpverleners zitten er nauwelijks, zegt Brandt. “We voelen ons alleen hier.”

En dat terwijl ruim twee derde van de bevolking hulp nodig heeft, hulp die door allerlei hindernissen maar mondjesmaat het land inkomt. Zo reconstrueerde persbureau AP dat in 2017 een vliegtuig met een half miljoen doses van een vaccin tegen cholera aan boord, geen toestemming kreeg om te landen in Jemen. Volgens AP zouden Houthi-rebellen de vaccins alleen hebben willen ­accepteren als de Verenigde Naties hun ambulances en ander medisch materiaal zouden leveren. Ook zouden verschillende strijdende partijen vaccins op de zwarte markt hebben verhandeld.

Over de ‘politisering’ van cholera laat Brandt zich niet uit. Wel wil ze kwijt dat de beschikbaarheid van vaccins niet zaligmakend is. “Vaccins het land in krijgen, is een ding, ze vervolgens ook kunnen toedienen aan de mensen die ze nodig hebben, is een volgend probleem. Op veel plekken is de veiligheid nog ver te zoeken.”

Aantal choleragevallen in Jemen Beeld Trouw/WHO

De regentijd brengt een nieuwe epidemie

Jemen beleefde twee jaar geleden de grootste uitbraak van de infectieziekte in de recente geschiedenis en stevent af op een nieuwe ramp. In de grafiek van het aantal choleragevallen sinds de lente van 2017 is al te zien hoe de ramp zich aankondigt. Epidemiologen weten inmiddels wat de beslissende factor is: de regentijd die in april begint.

Voorafgaand aan de grote uitbraak van 2017 was er in het najaar van 2016 al een kleine cholera-epidemie geweest. De bacterie die cholera veroorzaakt was dus in het land. En hij kreeg met de komst van de regen in april 2017 de kans om zich over het hele land te verspreiden.

Bij gebrek aan middelen om veilig grondwater op te pompen namen de Jemenieten hun toevlucht tot oppervlaktewater, met alle risico’s van dien. De afvalverwerking en gezondheidszorg waren door de oorlog ondermijnd, wat bijdroeg aan de verspreiding van de bacterie en voor veel dodelijke slachtoffers zorgde.

De uitbraak van 2017 kostte vele duizenden levens, die gespaard hadden kunnen worden. Ook afgelopen najaar was er een cholera-uitbraak in Jemen, relatief klein nog, en de aanloop naar de epidemie die nu gaat komen. Het aantal ziektegevallen dat de Jemenitische gezondheidsautoriteiten en de wereldgezondheidsorganisatie WHO wekelijks melden, ligt nu al hoger dan in dezelfde week van 2017.

De getallen lopen al op voor de regen komt, omdat mensen aan het eind van de droogteperiode gebruik (moeten) maken van vervuilde en dus risicovolle waterbronnen.

Oorlogsomstandigheden en regentijd zijn belangrijke factoren in het verloop van de epidemie. Maar ook de ramadan heeft invloed. In de vastenmaand komen moslims veel bijeen, eten na zonsondergang samen en kopen dan meer dan normaal hun eten op straat. Ook dat helpt de bacterie in zijn verspreiding. De ramadan begin dit jaar op 5 mei. 

Lees ook:  

In Jemen ligt de frontlinie bij het ziekenhuis

In Jemen is een humanitaire ramp gaande. Door de oplaaiende strijd in Hodeida is het nog lastiger om inwoners van de havenstad te helpen. Uitgeroeide ziektes steken er opnieuw de kop op. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden