De grillige moraal van Trump

Moreel Leiderschap | Conservatieve christenen nemen de impulsieve uitspraken van Donald Trump voor lief, omdat ze hopen dat hun morele thema's bij hem veilig zijn. Maar zijn grilligheid kan ook in hun nadeel uitpakken.

Archie Bunker slaat terug: zo zou je de zege van Donald Trump kunnen karakteriseren. De witte arbeider die terugverlangt naar het veilige Amerika van vroeger, van those were the days, heeft de kans gegrepen om te laten zien dat hij ook nog bestaat, en dat hij gehoord wil worden. Zoals Donald Trump het samenvatte in zijn overwinningsspeech "Degenen die altijd vergeten zijn, worden niet langer vergeten".

Uit de peilingen onder de kiezers blijkt wel, dat de nieuwe president vooral geacht wordt banen (en het bijbehorende zelfvertrouwen) terug te brengen. Gezien Trumps status als zakenman, denken Amerikanen daarop te kunnen vertrouwen. Maar de peilingen laten ook iets anders zien. De frustratie over Obama's liberale beleid ten aanzien van euthanasie, homohuwelijk, en abortus heeft kiezers ook in de armen van Trump gedreven. En die gefrustreerde kiezers zijn vaak witte christenen of evangelicals. Die groep maakte in 2008 nog 54 procent uit van de bevolking, nu is dat 43 procent.

Dat Amerikanen voor Trump kiezen omdat hij een paar van Obama's al te moderne wetten zou kunnen terugdraaien, klinkt onwaarschijnlijk. De president van Amerika staat in de schoenen van Lincoln, Roosevelt en Kennedy: hij vertegenwoordigt niet alleen de belangen, maar ook de kernwaarden van Amerika, zo niet van het hele vrije Westen. Niet voor niets herinnerde Angela Merkel de verse president in haar felicitaties nog even aan wat Duitsland en Amerika bindt: respect voor de wet en voor de waardigheid van iedereen, 'ongeacht zijn herkomst, huidskleur, religie, sekse, seksuele voorkeur of ideeën'. De Huffington Post noemde de felicitatie een 'niet zo subtiele waarschuwing' aan het adres van de nieuwe president. Zeker is in elk geval dat Barack Obama, met wie Merkel het goed kan vinden, deze waarden heeft uitgedragen en bovendien als persoon symboliseert. Daarin bestond zijn moreel leiderschap: verbinden, bruggen slaan, iedereen hoort erbij.

Het contrast met Donald Trump kon niet groter zijn. Met zijn beledigingen aan het adres van hispanics, gehandicapten en vrouwen lijkt hij zo onpresidentieel dat verlichte stedelingen nog altijd oprecht verbijsterd zijn dat hij nu toch echt president wordt. Om maar een van de onpresidentiële acties te noemen: in 1989 kocht hij een pagina van de New York Daily News om de doodstraf te eisen tegen vijf donkergekleurde jongens die in Central Park een vrouw gemolesteerd zouden hebben. Later bleken de vijf jongens onschuldig.

Te licht

Een man die zo impulsief én meedogenloos optreedt, lijkt zichzelf bij voorbaat te diskwalificeren. Overigens verschilt Donald Trump daarin van Ronald Reagan, met wie hij dezer dagen soms vergeleken wordt. Dat deze laatste 'B-acteur' het tot president wist te schoppen, heeft destijds ook veel Amerikanen verbaasd. Maar waar Reagan vooral te licht leek voor het hoogste ambt, lijkt Trump er te slécht voor - in moreel opzicht.

Dat veel Amerikanen daar inmiddels anders over denken, laat de verkiezingsuitslag wel zien. Een vorige maand gepubliceerd onderzoek van Public Policy Research Institute (PPRI) wees trouwens al in die richting. Amerikanen, zo blijkt uit het onderzoek, vinden het lang niet meer zo erg als vroeger wanneer politici zich grof gedragen. Op dit moment acht 61 procent van de Amerikanen een politicus die weleens immoreel gedrag vertoont in staat zijn of haar professionele taken 'eerlijk en integer te vervullen'. Vijf jaar geleden was dat nog maar 44 procent - wat dat betreft heeft Clintons campagneteam waarschijnlijk te sterk ingezet op Trumps seksistische uitspraken: zo belangrijk vinden Amerikanen zulke uitglijders allang niet meer, blijkt nu.

Het meest spectaculair opgeschoven zijn opmerkelijk genoeg de witte protestanten, de evangelicals. In 2011 vond nog maar een derde van hen dat een kandidaat die zich grof gedraagt toch een ethisch verantwoord beleid kan voeren, nu is dat opgeschoven tot 72 procent. Juist onder deze christenen bestaat veel enthousiasme voor Trump: zeven op de tien van hen gaven voor de verkiezingen al aan hem te steunen. Dat is opmerkelijk voor een groep Amerikanen die altijd sterk hing aan een fatsoenlijke kandidaat.

Robert Jones, hoofd van het onderzoek en auteur van het boek 'The End of White Christian America', constateert dat deze gelovigen hun principes aanpassen aan de kandidaat die ze in het Witte Huis willen zien, in plaats van andersom. Weliswaar hebben ze vanwege Trumps seksistische opmerkingen weinig reden meer Bill Clinton te kapittelen om zijn affaire met Monica Lewinsky, maar het verlangen een dam op te werpen tegen het volgens deze christenen veel te liberale beleid van Obama, weegt zwaarder.

Hierbij speelt opnieuw het probleem van vernedering. Zoals de Archie Bunkers van Amerika zich vernederd kunnen voelen door de slimme, jonge stedelingen met progressievere opvattingen dan zijzelf - een groep Amerikanen die welhaast belichaamd wordt daar Barack Obama - zo voelen de Amerikanen die moeite hebben met de liberale ethiek van de Democraten zich ook over het hoofd gezien - of erger. Wie geen voorstander is van het homohuwelijk of van abortus, word door 'die lui in Washington' en door de politiekcorrecte journalisten die hen naar de mond praten weggezet als provinciaal.

Die hoon zou inderdaad onterecht zijn. Voor de christenen uit de conservatieve contreien die Trump aan de macht hielpen, spreekt het gewoon niet vanzelf dat gelijkheid (bijvoorbeeld die tussen man en vrouw) de allerbelangrijkste waarde is. Loyaliteit aan de traditie, of aan hun interpretatie van de Bijbel, vinden conservatieven belangrijker. Opkomen voor het ongeboren kind (de pro-life-beweging) en voor het gezag van de Bijbel, dát geldt voor hen bij uitstek als fatsoenlijk. Deze Amerikanen vinden in de Republikeinse overwinning een bevestiging dat ze het morele recht nog altijd aan hun kant hebben. Slecht is in hun ogen juist de losgeslagen stedelijke elite.

Diezelfde reactie op Trumps 'morele' overwinning leeft ook in Europa, in Nederland bijvoorbeeld bij de conservatiefste christelijke partijen. Het Reformatorisch Dagblad - in politiek opzicht het meest verwant aan de SGP - kopte op woensdag: 'Trumps ethische agenda biedt meer hoop dan die van Clinton'. Volgens het hoofdcommentaar van het blad is Donald Trump weliswaar erg onvoorspelbaar, maar doordat hij een rechter mag benoemen in het Hooggerechtshof, een benoeming voor het leven, zou Trump 'een bijdrage kunnen leveren aan het keren van de decadentie die de reikwijdte van zijn eigen ambtstermijn overschrijdt'.

De hoop is daarbij vooral gevestigd op de minder grillige vicepresident Mike Pence, die zich consequent heeft gekeerd tégen gelijkberechtiging van homoseksuelen. Zo is hij voorstander van therapieën die homoseksuelen zouden genezen van hun seksuele voorkeur. 'Het is hoopgevend dat Trump de bezadigde en ervaren Mike Pence als vicepresident heeft gekozen.'

Abortus

Donald Trump is voor mensen met een conservatieve moraal het laatste redmiddel tegen de opmars van de onfatsoenlijke Democraten. Een belangrijke kwestie daarbij en één die in Amerika meer losmaakt dan in Europa, is het recht op abortus. In het laatste debat met Clinton stelde Trump het voor alsof zijn Democratische tegenspeler het goed vindt dat 'een baby nog tot op het laatste dag uit de buik van de baby wordt gerukt'. Clinton verdedigde de al bestaande wetgeving dat de moeder tot op het laatst mag besluiten tot abortus, wanneer haar eigen leven gevaar loopt.

Toch hebben conservatieve Amerikanen zelfs in deze moreel gevoelige kwestie weinig reden gerust te zijn dat Trump beloftes zal nakomen. In 2011 verdedigde de aanstaande president op de televisie nog het recht van vrouwen zelf te beslissen of ze een abortus willen ondergaan. Naar eigen zeggen is hij daarover pas heel anders gaan denken, nadat een vriend bij nader inzien dolgelukkig bleek met een baby die hij eigenlijk had willen laten aborteren. Sinds Trump dat verhaal gehoord had 'en nog wat andere erbij', is hij pro-life en 'helemaal tegen abortus'. De aankomende president laat zich dus niet alleen beïnvloeden door zijn achterban, maar ook door incidentele gevallen, door ontroerende verhalen - en daar komt hij openlijk voor uit.

Intuïtie

Het is niet ondenkbaar dat juist die grilligheid, die je ook menselijk of in elk geval anti-intellectueel zou kunnen noemen, voor veel Amerikanen een aantrekkelijke reactie vormt op het verlichte moralisme van Obama. Want de moraal die de zittende president verdedigt, en die vooral neerkomt op 'niet discrimineren', vraagt nogal wat intellectuele inspanning. Een gevoel als 'die hispanic pikt mijn baan in', moet omgezet worden naar 'dat geldt misschien niet voor álle hispanics'. Zo is het ook met de woede die een molestatie in het park oproept. We moeten onszelf toespreken dat zo'n gevoel niet zomaar mag leiden tot een veroordeling, omdat ieders rechtspositie dan op het spel zou staan. Geloof in rechtvaardigheid vergt denkwerk. Dat kan kil overkomen, moeilijk en intellectueel.

De intuïtieve moraal die Trump uitdraagt is het tegenovergestelde van moeilijk. Hij vertrouwt gewoon op zijn gevoel. Of hij nu verneemt van een molestatie in Central Park of een gelukkige vader ontmoet, hij ziet er geen been in maatregelen en ideeën te baseren op tijdelijke intuïties. Dat kan gaan leiden tot conservatief beleid, maar ook tot liberale plannen, voorzover zijn mede-Republikeinen dat zullen toestaan. De enige zekerheid die conservatieven aan Trumps zege kunnen ontlenen is dat alle ethische principes waarop Obama zich baseerde op losse schroeven staan. Maar dat geldt voor hun conservatieve principes net zo goed.

Leonie Breebaart

Tijdens een bezoek aan de International Church van Las Vegas in oktober bad Donald Trump samen met evangelische pastors. Foto Reuters

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden