De Grieken willen ook geld zien. Duits geld

Omslag van Der Spiegel vorige week. In de foto van nazi-officieren voor de Akropolis is bondskanselier Merkel gemonteerd.Beeld EPA

De Griekse premier Tsipras zal bij bondskanselier Merkel in Berlijn vandaag graag de schulden bespreken. De Duitse oorlogsschulden welteverstaan.

Dat de Griekse premier de oorlog zou afstoffen in de onderhandelingen met Brussel maakte hij al tijdens zijn verkiezingscampagne duidelijk. En hoe stroever de gesprekken verliepen in Brussel, hoe sterker Alexis Tsipras benadrukte dat de Grieken ook nog geld tegoed hadden van de Duitsers vanwege de schade die de nazi's In de Tweede Wereldoorlog hebben aangericht.

Het bleef niet bij oorlogstaal alleen. De Griekse regering liet een speciale commissie uitrekenen hoeveel Athene nog tegoed heeft van Berlijn. De bedragen die circuleren in de media variëren tussen de tien miljard en honderden miljarden euro's.

322 miljard?
Eigenlijk is het onmogelijk om oorlogsschade te becijferen, zegt Hein Klemann van de Erasmus Universiteit in Rotterdam. De professor in de economische geschiedenis kan het weten. Klemann bestudeerde uitvoerig de financiële kant van de Tweede Wereldoorlog. De kasten in zijn studeerkamer zijn van de grond tot aan het plafond gevuld met boeken over de periode 1940-1945. Daartussen twee exemplaren van hemzelf. "Ik hoorde de Grieken een bedrag van 322 miljard euro claimen. Maar hoe ze aan dat getal komen? Ik heb werkelijk geen idee. Het is een mix van schulden en schade. Zelfs een deel van schade aangericht in de Eerste Wereldoorlog is er in verwerkt."

Ook compensatie voor nabestaanden werd afgelopen weken genoemd. Duits grondgebied in Griekenland, zoals het Goethe-instituut, zou geconfisqueerd mogen worden om familieleden van slachtoffers tegemoet te komen, opperde een Griekse minister. Politieke, juridische, economische en emotionele argumenten lopen door elkaar heen en vertroebelen het debat. De Gordiaanse knoop lijkt nog makkelijker te ontwarren.

De Grieken zouden er beter aan doen om duidelijk te maken wat ze precies claimen. En herstelbetalingen en opgelegde leningen van elkaar te scheiden. De discussie over het vergoeden van de oorlogsschade behoorde volgens Klemann eind jaren veertig van de vorige eeuw al tot het verleden. "Men keek liever naar de toekomst, naar de dreiging van de Sovjet-Unie. Duitsland was hard nodig als bondgenoot in die strijd." Bovendien herinnerde iedereen zich nog de rampzalige economische gevolgen omdat Duitsland zijn schuld uit de Eerste Wereldoorlog niet kon terugbetalen.

Leningen
Tijdens de akkoorden van Londen in 1953 werd afgesproken dat Duitsland de opgelegde leningen niet hoefde te betalen zolang het land verdeeld zou zijn. Toen Duitsland in 1990 werd herenigd, kwamen die schulden echter niet meer ter sprake. Maar juist van die leningen valt wel een serieuze schatting te maken, zegt Klemann. "De Duitse staat heeft destijds ook erkend dat die leningen ooit terugbetaald zouden moeten worden." Klemann pakt er een kladje met wat rekensommen bij.

De Griekse premier Alexis Tsipras.Beeld REUTERS

In het geval van Griekenland komt hij op een bedrag van 3,5 miljard rijksmark. Daar werd onder andere de veldtocht van generaal Rommel in Afrika van betaald. Eigenlijk is dat een relatief klein bedrag. "Kijk maar naar deze getallen van de andere bezette landen. Nederland zou bijvoorbeeld veel meer formele schulden kunnen claimen, namelijk ruim 27 miljard rijksmark. Nederland heeft namelijk veel meer goederen en diensten geleverd aan Duitsland en beleefde zelfs een economische opleving tijdens de oorlog."

Westerse bril
De nazi's probeerden de hoogontwikkelde economieën in West-Europa zoveel mogelijk aan het werk te zetten en te exploiteren om de oorlog te bekostigen. In veel Oost- en Zuid-Europese landen die economisch minder goed ontwikkeld waren, werd veel meer geplunderd, gemoord en vernietigd. Toch staat daar formeel veel minder schuld tegenover. Griekenland behoort tot die laatste categorie. Maar neemt daarbinnen weer een aparte positie in omdat het van oudsher tot het Westen wordt gerekend en zich bijvoorbeeld altijd bij westerse bondgenootschappen heeft aangesloten.

De Grieken kijken dan ook door een westerse bril naar de schade die de Tweede Wereldoorlog heeft aangericht. En vergeleken met West-Europa heeft Griekenland duidelijk veel meer geleden, zegt Klemann. "Griekenland zat vlak achter het front. Al het graan ging naar de Duitse troepen, want een soldaat eet altijd. Er brak een hongersnood uit die niet gestopt werd met droppings van geallieerde vliegtuigen, maar jaren heeft aangehouden. Op sommige eilanden werd helemaal geen voedsel meer aangevoerd." Ook zijn er relatief veel represailles geweest, vervolgt Klemann. "Wij kennen in Nederland het drama-Putten. Griekenland maakte tientallen keren mee dat er in dorpen willekeurig zo'n 200 mensen werden geëxecuteerd."

Dat de Grieken zich achtergesteld voelen in de afwikkeling van de Tweede Wereldoorlog maakte minister Kammenos nog eens duidelijk toen hij recent in een interview met het Duitse blad Bild zei dat Griekenland als enige land niet is gecompenseerd. In het kader van de Wiedergutmachung in de jaren zestig zouden de Grieken overigens wel al 115 miljoen Duitse mark hebben gekregen.

Omrekenen
Klemann acht de kans overigens gering dat Athene de opgelegde EU-lening terugbetaalt. "Merkel zet de hakken in het zand." Begrijpelijk, vindt Klemann, want dan zouden er wel eens meer claims kunnen volgen. Hij pakt zijn kladje er nog maar eens bij. "Als je alle schulden bij elkaar optelt die Duitsland heeft aan de landen die het destijds bezet hield, kom je uit op een bedrag van 145,5 miljard rijksmark. En dat is dan inclusief de lonen van dwangarbeid die nooit zijn betaald."

Hoe dat bedrag om te rekenen naar de huidige maatstaven is een ander vraagstuk waar economen, historici en juristen hun hoofd over breken. "Ga je rente op rente berekenen over zeventig jaar? Of kijk je bijvoorbeeld naar de koopkracht van toen? Lastig, want dan moet je bijvoorbeeld rekening houden met de zwarte markt en allerlei schaarsteverschijnselen. Grofweg kun je zeggen dat je op een duizelingwekkend totaalbedrag uitkomt van tussen de 727 en 2910 miljard euro."

Het is de vraag of de Duitse vrees voor meer claims van landen uit de Europese Unie terecht is. Behalve Griekenland waren de landen die op dit moment diep in de schulden zitten, geen partij in de Tweede Wereldoorlog. Spanje is bijvoorbeeld nooit bezet geweest. En Italië, dat zelf geen frisse rol speelde in de oorlog, houdt zijn mond wel, zegt Klemann. "Heel misschien zou Frankrijk, als Parijs het hoog genoeg speelt, het Griekse voorbeeld kunnen volgen."

Klemann betwijfelt of de Grieken er goed aan doen de 'oude-schuldenkaart' te spelen. In plaats van de Duitsers gegoochel met cijfers voor te houden, kunnen ze hen er beter op wijzen dat Duitsland na de beide wereldoorlogen ook tot tweemaal toe de schulden is kwijtgescholden. "Want dat ze best wat coulanter behandeld mogen worden, daarin geef ik de Grieken wel gelijk."

Duitse politici zoeken naoorlogse verzoening

De Duitse regering was tot nu toe zeer beslist. Van herstelbetalingen, schadevergoedingen of aflossingen van gedwongen kredieten kan geen sprake zijn. De rekening van de nazibezetting van Griekenland in de Tweede Wereldoorlog is vereffend, zo liet de regeringswoordvoerder Steffen Seibert een en andermaal weten.

Toch blijven de Grieken financiële verlangens koesteren op dat punt. En ze vinden daarvoor onder Duitse politici steeds meer gehoor. Was het eerst alleen de Linkspartij die wees op de plicht van Duitsland verantwoordelijkheid te nemen voor de nazimisdaden in Griekenland, nu klinken zulke geluiden ook uit de hoek van de Groenen en de regeringspartij SPD.

De Duitse pleitbezorgers voor tegemoetkoming aan de Griekse verlangens mengen zich uitdrukkelijk niet in het ingewikkelde juridische, economische en historische debat over de rechtvaardiging van de eisen. Zoals de vice-voorzitter van de SPD Ralf Stegner het formuleert: "Het gaat om de omgang met ons verleden. Daar staat nog geen streep onder."

Op het ministerie van buitenlandse zaken toont men zich inmiddels bereid in actie te komen. Staatssecretaris Michael Roth (SPD) opperde bijvoorbeeld de mogelijkheid om het budget van het zogeheten Toekomstfonds te verhogen. Met dat fonds worden projecten gefinancierd 'die de verzoening en de historische verwerking tussen Griekenland en Duitsland dienen'.

Dat fonds werd vorig jaar in het leven geroepen tijdens een bezoek van de Griekse president Karolos Papoulias aan Berlijn. Daarnaast zou ook het 'Duits-Griekse Jongerenwerk' extra impulsen kunnen krijgen. En zou Duitsland meer geld ter beschikking kunnen stellen aan de Joodse gemeenten in Griekenland, vooral aan de gedecimeerde gemeente in Thessaloniki.

Bedragen zijn er tot nu toe niet genoemd. Maar het is duidelijk dat de voorstellen geen van alle bedoeld zijn om geld in de Griekse staatskas te laten vloeien. "Het gaat erom dat we de slachtoffers en hun nabestaanden financieel tegemoetkomen", zegt Gesine Schwan, een morele autoriteit in de SPD en tot tweemaal toe kandidaat voor het bondspresidentschap.

Duitse politici willen de verwerking van de nazimisdaden in Griekenland in een morele context plaatsen. Historici wijzen erop dat dan ook de collaboratie door de Grieken in het vizier komt. Bijvoorbeeld hun aandeel in de onteigening van de Joden in Thessaloniki.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden