De grenzen van de vormgeving

De Japans/Amerikaanse kunstenaar Isamo Nugochi is op een enkele presentatie in Venetië na in Europa nooit bekend geworden. In het Vitra Design Museum in Weil am Rhein heeft theatermaker Robert Wilson nu een expositie met Nugochi's werk ingericht.

Isamu Nugochi (1904-1988) was een kunstenaar die als beeldhouwer terdege de grenzen van de vormgeving heeft afgetast. Altijd op zoek naar een ruimtelijke verbeelding van zijn ideeën, kon zijn werk zowel sculpturaal uitpakken als puur design opleveren. Zo moeilijk zijn de grenzen te trekken: het zitkrukje met de naam Prismatic table gedraagt zich als een beeld met sobere betekenissen, maar de salontafel met de naam Coffee table is een sculptuur, verwant aan de vormentaal van Hans Arp, waar een glazen plaat overheen ligt zodat er alledaagse objecten op geplaatst kunnen worden.

Hoewel beroemd in zijn beide thuislanden Japan en Amerika (hij werd geboren uit de relatie van een Japanse dichter en een Amerikaanse, werd opgeleid in Amerika maar keerde vaak naar Japan terug) is Nugochi nooit in Europa bekend geworden. Op één enkele presentatie in Venetië na, waar hij twee jaar voor zijn dood een eretentoonstelling in het Amerikaanse paviljoen op de Biennale kreeg, is er geen enkele tentoonstelling van hem in dit werelddeel geweest. Het was dan ook hoog tijd om Nugochi's werk hier bekend te maken, vond ook Alexander von Vegesack, hartstochtelijk stoelenverzamelaar en directeur/oprichter van het door Frank O. Gehry ontworpen Vitra Design Museum in het Duitse Weil am Rhein.

Von Vegesack wil kosten noch moeite sparen om waardering voor Nugochi af te dwingen. De expositie die hij door theatermaker Robert Wilson heeft laten inrichten, gaat vanuit het Zuid-Duitse Weil voor enkele jaren op tournee. Na Weil wachten musea in Madrid, Parijs, Keulen en vervolgens Rotterdam waar de Kunsthal in juni 2003 het Nederlandse 'debuut' van Noguchi biedt. Als Europa aan de beurt is geweest, reist de tentoonstelling naar Japan en Amerika.

In dezelfde periode brengt het Vitra Museum een aantal kleine ontwerpen in een beperkte oplaag uit. Die zijn voor een deel nog niet eerder geproduceerd. De fabricage van het kleinmeubilair en het gebruiksgoed staat overigens los van de meubelfabricage die onder de naam Vitra in Weil plaatsheeft. Museum en fabriek bevinden zich weliswaar elkaars nabijheid, maar leiden beide een autonoom bestaan. Sterker nog: het museum moet ervoor zorgen om op eigen kracht voort te bestaan, hoewel het de meubelfabriek veel publiciteit bezorgt. Von Vegesack: ,,Net als de meeste musea hebben wij last van de gevolgen van de gebeurtenissen op 11 september. Voor ons betekent dat we er niet in zijn geslaagd om een hoofdsponsor te vinden. De hele tournee, die alles bij elkaar enkele jaren gaat duren, moet zichzelf bedruipen.''

Anders dan bij deze financiële zorgen vraagt Von Vegesack zich niet af hoe groot het artistieke rendement op de presentatie is. Hij is ervan overtuigd dat Noguchi ten onrechte in Europa wordt ondergewaardeerd, erger nog, in het verleden stelselmatig genegeerd is. ,,Vriend en vijand zijn het erover eens dat Noguchi grote kwaliteiten in zich verenigde. Je kunt hem als een uitgesproken beeldhouwer beschouwen die moeiteloos met de ruimte omging en daar zeer plastische zaken in deed. Maar voor mij is hij ook de ontwerper van de bekende Japanse schemerlampen en bollen (Akari's geheten) in rijstpapier die in de jaren zestig zo populair waren. En zijn Prismatic table, de Coffee table en de Rocking stool behoren tot de klassiekers van de 20ste-eeuwse vormgeving.''

Waardering voor de ontwerpkunst van Noguchi komt ook van een andere zijde. De Japans-Amerikaanse architect Shoji Sadao heeft Noguchi jaren van dichtbij meegemaakt. ,,Ik heb Noguchi voor het eerst in 1954 ontmoet. Hij zocht toen een architect om mee samen te werken en ik was de man voor hem. Hij vond dat zijn beelden het best functioneerden in de ruimte, een plek die door een architect was bedacht. Voor dat doeleinde had hij al eerder met de bekende architect Buckminster Fuller gewerkt, maar in 1954 was ik kennelijk aan de beurt.''

De coöperatie tussen de Japans-Amerikaanse beeldhouwer en de Japans-Amerikaanse bouwmeester duurde ruim tien jaar. Het was een tijd waarin Sadao onder meer tuinen ontwierp naar goed Japanse stijl die een beschutting gaven aan de abstract-expressionistische stijl van Noguchi. Zijn beelden staan nu in tuinen in Jeruzalem waarvoor hij zijn stenen zocht in de Negev-woestijn en in New York, op een plaza bij de Chase Manhattan Bank, een versteend landschap in een versteende stad en op een piazza in het Italiaanse Bologna. Kort voor zijn dood in 1988 werd hij in Japan vereerd met een opdracht voor een enorme tuin in Sapporo. De ontwerpschetsen werden door Sadao voltooid, zelf zag hij de openstelling van het park niet meer.

Op zijn beurt werkte de beeldhouwer in een periode van dertig jaar samen met de bekende choreografe Martha Graham voor wie hij welgeteld 21 keer een decor bedacht voor haar balletvoorstellingen.

Sadao kijkt nog altijd met passie op zijn tijd met Noguchi terug: ,,Ik zie in hem de reïncarnatie van de renaissancekunstenaar, een echte homo universalis die zich wat zijn kunst betrof in verschillende werelden thuis voelde. Noguchi wilde geen beelden maken die een geïsoleerde plek innamen. Er moest een duidelijke plaats in samenspraak met de ruimte zijn.''

Om die reden heeft Robert Wilson bij zijn inrichting een landschappelijk element ingebracht. Hij laat de bezoeker zowel door een woonkamer dwalen (zo weids als een landschap ingericht, maar wel met alle verlichtingsarmaturen van Noguchi) als in een heuse zen-tuin. Als bezoeker kijk je niet alleen naar de beelden, je wordt ook een onderdeel van de presentatie die je al rondlopend kunt ervaren.

Het is de vraag of Noguchi als beeldhouwer bij aanvang van de 21ste eeuw nog een zekere actualiteit uitdraagt. Te zeer draagt zijn werk de sporen van de beeldhouwkunst die in de jaren '50 en '60 bij een groot publiek in trek was. Noguchi's werk vertoonde in die tijd overeenkomsten met dat van Calder, Miró en vooral Arp. Noguchi ging heel vrij en gemakkelijk om met grote, niet snel te definiëren vormen die uit een abstract, maar ook surreëel vocabulaire kwamen. Waren zijn staande lampen met een formele functionaliteit nog als een hommage aan zijn leermeester Brancusi te beschouwen, de sculpturen doen een beroep op je associatief vermogen. Soms lijken ze op figuren die zojuist uit een gedroomde of visionaire wereld zijn gestapt. Was Noguchi van Europese afkomst geweest, dan was hij ontegenzeglijk lid van de Cobra-groep geweest. Europa kon hem waarschijnlijk daarom niet goed plaatsen, wat de relatieve onbekendheid tot gevolg had.

Voor de abstracte kunst noch voor het surrealisme bestaat op dit moment een wezenlijk grote interesse, laat staan voor een kunstenaar die beide richtingen in zijn werk verenigt. Anders staat het met zijn design. Hoewel sommige ontwerpen na enkele decennia pas voor het eerst worden uitgevoerd, hebben ze nog altijd een jaren-zestig-look.

Anders dan voor de kunst uit die tijd bestaat er voor design van veertig jaar oud aanzienlijk meer waardering. De kleinmeubels en het tafelgoed zijn zonder meer begerenswaardig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden