De grenzen reikten tot in de hemel

,,Eind maart moet ik naar Sjanghai. Die lijn heb ik vijftig jaar geleden, in 1948, geopend met Parmentier. En nu wordt-ie weer heropend.' G. van Messel (96) zag de burgerluchtvaart uitgroeien van een avontuur voor de rijken tot een vervoermiddel voor de massa. ,,De vragen van de Bijlmercommissie zijn muggezifterig.'.

Bas den Hond

,,Ik moest bij Plesman komen, het was half april. Ik was als militair vlieger een half jaar bij de KLM gedetacheerd geweest, om te kijken of ik in het korps paste. Hij zei: je vliegen is goed, maar je bent eigenlijk te mager. En ik zei: Ples - want ik kende hem natuurlijk wel van toen we allebei op Soesterberg zaten - Ples, het zit hem niet in de kwantiteit, maar in de kwaliteit; saluut! En ik wil kwaad weglopen. En hij: Ha die Fiets! Ik had je mooi te pakken hè?'

,,Iedereen noemt me Fiets, omdat ik in 1923 voor mijn nummer op moest komen en officier werd bij het regiment Wielrijders en Cavalerie. Dat waren de verkenners, zeg maar. Op 1 mei 1924 ging ik over naar de militaire luchtvaartafdeling op Soesterberg, wat toen niet meer dan een vlieghei was. De KLM, opgericht in 1919, betrok zijn piloten van het leger want een vliegschool was er natuurlijk nog niet.'

,,Je maakte die overstap graag. Als militair vlieger mocht je immers niet in het buitenland komen. De grenzen reikten tot in de hemel als het ware. Nederland is maar 103 kilometer breed, dus dat deed je in drie kwartier. Nu nog maar in twee of drie minuten, in een Concorde.'

,,Het was wel heel anders vliegen bij de KLM. Als militair vlieger was je een opschepper. Je was gewend met een lekker steile bocht in te komen. Als je in oorlogstijd een missie had, ging het erom dat je je doel bereikte; of je terugkwam was niet direct de hoofdzaak.'

,,Ik zat zonet naar de verhoren over de Bijlmerramp te kijken, maar de vragen komen op mij nogal muggezifterig over. Over dat verarmde uranium bijvoorbeeld. In 1955 ben ik als vlieger gepensioneerd, toen ben ik dingen op de grond gaan doen en in 1961 ben ik hoofd beveiliging geworden van de KLM. En toen was er een captain die zich afvroeg of de vluchten die hij maakte op de route Amsterdam-Anchorage-Tokio nu gevaarlijk waren. Want dan kwam je op 20 000 voet in de buurt van Nova Zembla, waar de Russen hun atoomproeven hielden.'

,,We wisten daar heel weinig van. Dus toen is er een onderzoek gedaan, professor Lindner van de Kernphysische Dienst is meegevlogen naar Anchorage met allerlei meetinstrumenten. Ik heb toen gezegd: meet dan ook hier op de grond, in de hangars op Schiphol.'

,,Daar is een uitgebreid rapport uit voortgekomen, waaruit bleek dat er een heel klein beetje verhoogde straling was. In de lucht haast niets, maar wel wat op de vliegtuigen. Maar daar moesten de mensen mee werken, dus toen zijn er instructies uitgegeven hoe dat moest.'

,,Er werden geigertellers uitgereikt, speciale overalls die na gebruik voor de zekerheid werden weggegooid, ze moesten hun handen wassen en daarna werden die nog getest op besmetting. Als eerste in de burgerluchtvaart heeft de KLM dat gedaan.'

,,Ik adviseerde in mijn functie ook bij near misses en stelde de onderzoekscommissies samen die, naast een rijkscommissie, vliegongelukken moest onderzoeken. Die commissies gingen samen op weg en trokken dan ieder hun eigen conclusies. Ons doel was niet: het vinden van de schuldigen, maar het vinden van een oorzaak en zo'n crash voortaan te voorkomen.'

,,De KLM was begonnen, kort voor ik er kwam, met zestien vliegers. Er waren nog geen tweede bestuurders. En al helemaal geen stewardessen, dus van de vlieger werd verwacht dat hij de passagiers hielp. Er waren geen WC's. Je zei op de grond tegen de passagiers: maakt u van de toiletten gebruik, want boven is er niets.'

,,Parmentier was erbij in het begin. Van Veenendaal. Blaak, die vermoord is in Zuid-Sumatra. Beekman, die met de Uiver is gecrasht. Dat was een van de allerbeste blindvliegers, het is nog steeds een raadsel hoe dat kon gebeuren. Maar het was die nacht een enorm rotweer.'

,,Instrumenten had je nauwelijks, we hadden de Badin of controleur de vol, met een snelheidsmeter, een bochtaanwijzer en een waterpas erin. We vlogen op zicht: kerktorens, molens, een weg. Als je naar Londen moest, was het dak van Crystal Palace je oriëntatiepunt. Meestal stak dat boven de mist uit. Daar ging je dan op een gegeven moment in, je vloog twee of drie minuten en dan moest je ongeveer bij de landingsbaan van Croydon zijn.'

,,De Indië-lijn ging in 1929 open. Toen gingen eerst de oudere vliegers. Daarna mocht je een paar keer mee en dan werd je geacht de weg te kennen en ging je alleen. Er was nog steeds geen cabinepersoneel, dat kwam pas in 1935. De boordwerktuigkundige was meteen ook steward. Je ging op stap met een broodtrommel en beleg en warm water. Maar de passagiers vormden ook een select gezelschap: ze vlogen vooral omdat het avontuurlijk was.'

,,Afgelopen oktober ben ik naar Australië geweest. Toen was het zestig jaar geleden dat ik die lijn had geopend. Batavia, Bali (daar een nachtstop), Timor (de befaamde oversteek van de van haaien vergeven Timorzee), Darwin en Sydney. Heel Nederland leefde mee. De public relations - propaganda heette dat vroeger - was niet zoals nu gericht op het vol krijgen van kisten, maar op het bekend maken van de luchtvaart. Dat had Plesman heel goed gezien.'

,,Toen de oorlog uitbrak, vloog ik in Indië voor de Koninklijke Nederlandsch-Indische Luchtvaartmaatschappij. Als burgervliegers werden we ingezet op bepaalde geheime missies, maar de Jappen gingen als een stoomwals door en toen ze op Java landden, zijn wij meteen gemilitariseerd. We vlogen 's nachts vanuit West-Australië op Bandoeng; overdag werd je uit de lucht geschoten.'

,,Daarna zijn we naar Australië gegaan. Daar is door Nederlandse vliegers ongelooflijk goed werk gedaan in de Pacific, die jongens hebben Nederland daar echt verdedigd. Daar weet men niks van hier.'

,,Uiteindelijk zijn de Japanners in hun opmars naar Australië gestopt op Nieuw-Guinea en bij de Solomon Eilanden. En wij gingen vervolgens met de Engelsen mee naar het westen: op weg naar India hielpen die de Hollanders om hun Indië ook weer terug te krijgen. Wij waren de eersten die daar aankwamen.'

,,En toen kwam de genialiteit van Plesman weer: die is naar de Amerikanen gegaan en zei: we hebben jullie zo verdomd goed geholpen, ik wil nu de KLM weer opzetten.'

,,En die heeft toen een heel stel Dakota's en Skymasters gekregen. We hadden meteen weer een route Amsterdam-Batavia, zij het om politieke redenen nog als militaire organisatie, het Netherlands East Indian Transport Command. Daarvoor heb ik Batavia-Los Angeles nog geopend.'

,,En kort daarna kwam de Constellation ter sprake. Die heb ik als eerste voor de KLM bij de fabriek gevlogen. Een openbaring. Bij dat vliegtuig hoefde je niet meer met eigen kracht de stuurvlakken te bedienen, nee, die had een stuurmachine!'

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden