De grens verandert in een attractie

Een grenspad bij IJzerlo voert door de ruisende roggevelden. Een verweerde slagboom en een Bocholts VVV-bord geven aan dat Duitsland hier begint. (FOTO HERMAN ENGBERS) Beeld
Een grenspad bij IJzerlo voert door de ruisende roggevelden. Een verweerde slagboom en een Bocholts VVV-bord geven aan dat Duitsland hier begint. (FOTO HERMAN ENGBERS)

Het Verdrag van Schengen van 14 juni 1985 luidde het einde in van veel binnengrenzen in Europa. Paspoortcontroles, douaneposten en slagbomen verdwenen. In de Achterhoek en in Twente is de grens 25 jaar nadien behoorlijk van gedaante veranderd.

Leendert van As haalt het krantenknipseloverzicht van 1993 erbij. Op 1 januari verwijderde hij met zijn Duitse collega symbolisch enkele douaneborden bij een grensovergang tussen de tweelingdorpen Dinxperlo en Süderwick. Afscheid van de douane, meldt het oude artikel. Van As was tussen 1976 en 1999 burgemeester van deze Achterhoekse grensgemeente. In die tijd zag hij de rijksgrens compleet van gedaante veranderen. ,,Schengen maakte alles anders”, zegt hij nu. ,,En wij liepen voorop.”

Met de ondertekening van het Verdrag van Schengen op 14 juni 1985 luidden de regeringen van Nederland, België, Duitsland, Frankrijk en Luxemburg welbewust het spoedige einde in van de onderlinge grenscontroles. Ze zouden gezamenlijk hun buitengrens gaan controleren. Hoe ziet de Nederlandse rijksgrens er na een kwarteeuw uit, bijvoorbeeld in de Achterhoek en Twente?

De Heelweg in Dinxperlo (8000 inwoners) was als grensstraat een toeristische trekpleister. De trottoirband aan de oostkant, in Süderwick (1500 inwoners), markeerde de grens met Duitsland. Na 1945 werd een deel van het Duitse buurdorp geannexeerd als compensatie voor Nederlandse oorlogsschade. Sinds 1963 is Süderwick bij verdrag weer Duits. Toch bleven beide dorpen hun voorzieningen delen, zoals de kleuterschool, het zwemonderwijs en het sociaal-cultureel centrum.

De grensstraat leidde in de jaren voor Schengen tot curieuze maatregelen, herinnert Van As zich. Het Nederlandse autoverkeer mocht de Duitse zijstraten alleen inslaan voor een bezoek aan de huisnummers, die op grote grensborden waren vermeld. Anders moest je omrijden via één van de twee grensposten.

Dinxperlo was in de jaren zeventig een douanedorp. Terroristische aanslagen door de Rote Armee Fraktion leidden tot tijdelijke, zwaarbewapende grensbescherming. ,,Dan werd de grens soms ineens afgesloten”, zegt Van As. Zestig douaniers opereerden vanuit het dorp. Ze beschikten over eigen huurwoningen. Weinig herinnert nu meer aan die tijd. De Heelweg kronkelt nu met Hollandse fietspaden door het duodorp. Wie goed kijkt ziet gele grenskruisjes op de weg

,,Voor veel mensen bestaat de grens hier niet meer”, zegt Inge te Winkel, locatiemanager van verzorgingscentrum Careaz ’Dr. Jenny’ aan de Heelweg. Toen zes jaar geleden Süderwickse ouderen vroegen om ouderenzorg van ’Dr. Jenny’ ontstond een letterlijk grensoverschrijdend plan: een seniorencomplex aan de overzijde van de straat in Duitsland. Een luchtbrug verbindt sinds vorig jaar Dr. Jenny met het nieuwe Bültenhaus.

,,Duitse ouderen zouden anders naar de stad Bocholt moeten verhuizen”, vertelt Te Winkel. ,,Ze blijven liever in hun woonomgeving, hun eigen dorp, wonen.” Boven in de luchtbrug is daarom een gezellige taveerne gemaakt waar Nederlandse en Duitse dorpssenioren samen een drankje kunnen drinken en in hun grensdialect kunnen converseren. Cultuurverschillen blijven er natuurlijk. De Duitser eet meer en vaker taart en zal eerder een glaasje drinken. De Nederlander neemt tot ’s avonds toe koffie.

Dwars door de taveerne lopen scherpere grenzen. Zo eindigt de grens van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten hier. Bewoners van de Duits-Nederlandse woongroep hebben hun brievenbussen aan de ’eigen’ straatkant om op hun nationale sociale regelingen aanspraak te kunnen blijven maken. Hun woonkamer hoort bij de wegoverspanning en zweeft boven de grens. Maar het verplegend personeel is zowel Nederlands als Duits gediplomeerd. ,,Onze nachtzuster kan zo naar de overkant”, zegt Te Winkel. ,,Alles is geregeld.”

Weliswaar herinneren het Grenslandmuseum en de jaarlijkse grensmarkt in Dinxperlo nog aan de douanetijd, maar verder vervaagt de oude gedaante van de grens. Grenspaadjes buiten het dorp veranderen van karakter, zogenoemde ’groene grenzen’. Dat waren ooit plaatsen waar grensbewoners met een speciaal kaartje makkelijk en legaal de grens konden oversteken. Nu nodigen ’groene grensbordjes’ van de Euregio fietsers en wandelaars uit om de oversteek te maken. Bovendien moet anno 2010 iedereen legitimatie bij zich dragen.

Een grenspad bij IJzerlo voert door de ruisende roggevelden. Een verweerde slagboom en een Bocholts VVV-bord vertellen dat Duitsland hier begint. Een mengeling van nostalgie, natuurschoon en prijsbewustzijn bepalen de toeristische uitstraling. Overal vind je nog benzinestations. Prijsvoordeel is soms te behalen in Nederland, soms in Duitsland. De grensovergang tussen Aalten en Hemden is zo’n bedrijvige plek. In het douanekantoor zit nu een detectivebureau, aan de overkant, in Nederland, staat de nieuwe textielfabriek van het Duitse Dibella.

Wat grenshandel betreft, is de Holland Markt Ter Huurne in het Twentse dorpje Buurse een overtreffende trap. De grens doorsnijdt deze grote supermarkt vol Nederlandse specialiteiten. Buiten is een ’Biergarten’ en een grote speeltuin. ’Ab den 8. Juni gibt es wieder Matjes neuer Fang’, luidt de haringadvertentie op het riante parkeerterrein. Duitsers komen tot uit het Roergebied naar Ter Huurne, vertelt Francine Noordink van de historische vereniging in Buurse. Soms staan er grensfiles. ,,Toen er nog grenscontroles waren, lieten ze de auto in Duitsland staan”, zegt ze. ,,Met volle winkelkarren liepen ze de grens over.”

De oude slagboom die hen ooit tegenhield is sinds vorige maand terug. Op initiatief van de historische verenigingen van Buurse en Alstütte is deze relikwie gerestaureerd en naast Ter Huurne neergezet op de doorgaande weg tussen beide dorpen. De grens zal niet meer ’s avonds sluiten, zoals vroeger, belooft Noordink. Kwam je vroeger te laat van een Duits feestje, dan stak je via een smokkelpad over. Sociale contacten lieten zich niet begrenzen. ,,Er zijn bij ons veel familiebanden ’over de poal’”, zegt ze. ,,Na de oorlog had Duitsland een mannentekort. Veel vrouwen uit Alstütte trouwden met Nederlandse mannen.”

Heinrich Holters van de historische vereniging in Alstütte vertelt zijn grensoverschrijdende familieverhaal. Rond 1900 trok zijn Nederlandse opa de grens over om een boerderij te beginnen. ,,De grens was voor mij als kind een mysterie”, zegt hij. ,,De wereld hield er op. Als jongere was het spannend om naar de Nederlandse disco te gaan en Nederlandse meisjes te leren kennen. Denk aan de douaniers die met hun uniformen en staatsoptreden respect inboezemden.”

Schengen zorgt niet voor volledige vrijheid. Net over de grens op het terras van ’Landgasthof’ Haarmühle in Alstütte somt oud-parlementariër Bart van Winsen (CDA) uit Haaksbergen staccato voorbeelden van moderne grensproblemen op. Als voorzitter van de sociaal-culturele Euregio-commissie in Oost-Nederland, Neder-Saksen en Noordrijn-Westfalen ondervindt hij die zelf. Neem het telefoonverkeer. ,,Onze commissie werkt vanuit een voormalig grenskantoor in Gronau”, schetst hij. ,,Even een Nederlandse telefoonlijn naar ons doortrekken, driehonderd meter, blijkt onmogelijk.”

Natuurlijk heeft Schengen de aanzet gegeven tot een vrij personenverkeer in Europa, vindt Van Winsen. Vanzelfsprekend zijn bedrijven blij met het wegvallen van grenscontroles, want tijd is nu eenmaal geld. Maar daarmee zijn alle sociale en economische grensproblemen nog niet verdwenen. Neem de onzalige regels voor Nederlandse schoolreisjes naar Duitse dierentuinen, de problematiek van wederzijds niet-aansluitende getuigschriften en de fiscale kwesties van grenspendelaars.

Problemen zijn vaak praktisch. Zo vervoeren twee Duitse spoorwegmaatschappijen op de heropende spoorlijn van Enschede via Glanerbrug naar Gronau veel Duitse studenten van de universiteit en hogeschool in Enschede. Hun Nederlandse Ov-jaarkaart is op dit Duitse traject in Nederland ongeldig, terwijl ze die verder amper gebruiken.

,,Schengen geeft geen antwoord op de problemen van alledag”, stelt Van Winsen. ,,Daar komt nu verandering in, zoals door de nieuwe Europese dienstenrichtlijn.”

Te Winkel benadert deze rompslomp bij Dr. Jenny goedgeluimd. Ze geniet van de ervaringen die ze opdoet met haar Duitse collega’s. Zijn in de luchtbrug twee telefoons nodig, voor beide landen één? Dan is dat maar zo. Ook oud-burgemeester Van As streefde naar samenwerking. Toen Dinxperlo het politiebureau dreigde te verliezen, lobbyde hij voor een Nederlands-Duits politiebureau voor Dinxperlo en Süderwick. Bij de opening in 1999 haalde hij het nieuws met deze primeur.

Zo bleef de grens in Dinxperlo ook buiten het grensmuseum een attractie. Het toerisme in Oost-Nederland houdt de herinnering aan grensbewaking en paspoortcontroles levend, zoals het smokkelpaspoort voor kinderen van het Gelders Overijssels Bureau voor Toerisme. Via een GPS-verbinding kunnen ze aan de grens smokkelkaarten verdienen.

Bij Buurse markeert de gerestaureerde slagboom de grensnostalgie. ,,Voor onze kinderen is het normaal om aan de Saxion Hogeschool te studeren”, zegt Holters. ,,Ooit kon je ’s avonds de grens na negenen niet passeren. Dat is nu toch onvoorstelbaar? Dat is ook een reden om de slagboom te herplaatsen. De herinnering is belangrijk.”

Toch keert heel soms de grensbewaking even terug. Zo verschenen enkele jaren geleden ineens zeecontainers in de grensstraten bij Süderwick om een Duitse varkenspestuitbraak te weren. Controles verdwijnen nooit helemaal, blijkt vandaag de dag bij de grensovergang A12 Beek. De grensposten mogen weg zijn, de marechaussee controleert gewoon een buitenlands busje.

(FOTO HERMAN ENGBERS) Beeld
(FOTO HERMAN ENGBERS)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden