weblog

De gratie voor Arpaio kan Trump nog duur komen te staan

De Amerikaanse president Donald Trump samen met de beruchte ex-sheriff Joe Arpaio.Beeld REUTERS

Het kwam niet als een donderslag bij heldere hemel dat president Donald Trump vrijdagavond gratie verleende aan Joe Arpaio, de beruchte ex-sheriff van Maricopa County in Arizona, het district rond Phoenix. Maar het was wel een klap die nog steeds nadreunt in politieke en juridische kringen.

Trump had er al eerder op gezinspeeld dat hij gratie zou verlenen. Afgelopen dinsdag had hij zelfs een menigte enthousiaste aanhangers in Phoenix toevertrouwd dat 'Joe zich geen zorgen hoeft te maken'. En hij wist waar hij het over had: een president mag, daar is de grondwet duidelijk over, gratie verlenen aan wie hij maar wil, voor bijna elke misdaad waarvoor een federale rechter een straf heeft uitgesproken of zou kunnen uitspreken.

Maar dit gratiebesluit is om allerlei redenen wel heel bijzonder. Trump vaardigt het ongebruikelijk vroeg in zijn presidentschap uit – meestal wachten presidenten met zulke controversiële beslissingen tot het eind van hun ambtstermijn. En controversieel is de gratie voor Arpaio zeker, alleen al omdat het een politieke vriend helpt. De twee vonden elkaar tijdens hun gemeenschappelijke campagne om twijfel te zaaien over de geboorteplaats van president Barack Obama. Daarna was Arpaio een trouwe supporter van presidentskandidaat Trump.

Ongewoner, en voor velen het meest zorgwekkend, is dat Trump met zijn gratieverlening partij heeft gekozen in een kwestie tussen een rechter die een bevel uitvaardigde en een sheriff die het bevel in de wind sloeg. Want daarvoor was Arpaio veroordeeld: minachting van het hof. Hij had in strijd met een vonnis zijn mensen door laten gaan met het controleren van mensen op hun immigratie-status, puur op grond van hun latino uiterlijk.

Orkaan Harvey

Dat er veel kritiek op zijn besluit zou komen, begreep Trump zelf ook wel – daarom wachtte hij tot vrijdag met ondertekenen, en maakte het Witte Huis het pas 's avonds laat bekend, toen heel het land gebiologeerd toekeek hoe orkaan Harvey op Texas afstevende. Maar getwijfeld heeft hij niet: de Washington Post wist te melden dat Trump nog voor Arpaio's veroordeling in juli informeerde of zijn minister van justitie de vervolging gewoon niet kon stopzetten. Toen hem werd verteld dat presidenten zich in de praktijk nooit met individuele zaken bemoeien, besloot hij dan maar gebruik te maken van een bevoegdheid die hij in ieder geval had.

Daarmee geeft hij in één klap een hele serie boodschappen af aan zijn achterban, schrijft Mark Joseph Stern in Slate. "Aan latino's dat ze geen gelijke rechten verdienen, en aan rechters dat Trump geen respect heeft voor de rechtsstaat."

Maar een nog belangrijker boodschap is volgens Stern bestemd voor alle medewerkers en ex-medewerkers van Trump die in het vangnet komen van speciaal aanklager Robert Mueller. Die doet onderzoek naar mogelijke samenwerking tussen Rusland en de campagne-organisatie van Trump bij het onderuithalen van diens tegenstandster Hillary Clinton. Daarvoor kan Mueller die medewerkers oproepen te getuigen voor een jury. Ook enkele commissies in het Congres, die de Rusland-connectie eveneens onderzoeken, kunnen getuigenverhoren houden. Wie weigert, is strafbaar. Maar Trump heeft laten zien: wie strafbaar is, kan gratie krijgen, gewoon omdat hij een vriend van Trump is. Stern: "Dit was een proefrit. Nu weet hij dat het werkt."

Ontketende president

De gratie voor Arpaio is ook een signaal naar al diegenen, in het Witte Huis, in het Congres en elders in het land, die vinden dat hun president te ver gaat, schrijft David Frum, voormalig toesprakenschrijver van president George W. Bush in The Atlantic. Hij zal nooit ook maar een duimbreed toegeven aan de drang om een conventionele president te zijn. Hij ging ook dwars in tegen de opvattingen van de twee Republikeinse senatoren uit Arizona, John McCain en Jeff Flake, over wat Arpaio's deed in zijn district. Hij laat zien dat in het Witte Huis hij degene is die uitmaakt wat de president doet of laat. Hij bewijst dat het niet de vertrokken Steve Bannon was dankzij wie hij dingen deed die meer conventionele politici tot wanhoop brengen. En hij laat zijn aanhang zien dat hij helemaal op hen bouwt, en totaal geen interesse heeft in het aanspreken van een bredere groep Republikeinen, laat staan partijloze of Democratische kiezers.

Is deze ontketende president ooit nog in het gareel te krijgen? Totdat de kiezers spreken, in 2020, staan er alleen rechters en politici tegenover Trump op het schaakbord. Van beiden heeft Trump nog het nodige te vrezen, al is dat voorlopig vooral theorie.

Zo stelt Martin Redish, hoogleraar recht aan Northwestern University, dat rechters het gratierecht van de president wel degelijk zouden kunnen beperken, wanneer dat de rechten van Amerikaanse burgers aantast. In het geval van sheriff Arpaio ging het immers om een bevel van een rechter om burgerrechten te respecteren. De burgerrechten zijn vastgelegd in een aantal amendementen op de Grondwet. Als het gratierecht leidt tot het aantasten van een burgerrecht, redeneert Redish, doordat het niet meer afgedwongen kan worden, dan moet het maar wijken. Juridisch gesproken: het later aangenomen amendement moet dan voorrang krijgen op de oudere regel in de hoofdtekst.

Bevoegdheid misbruiken

Of die theorie opgang gaat maken, en of er een rechtbank te vinden is die hem overneemt, moet worden afgewacht. Tot die tijd lijkt de enige manier om te voorkomen dat Trump van zijn macht een verkeerd gebruik maakt, hem die macht helemaal te ontnemen: impeachment, afzetting door het Congres. Dat is een politiek proces, en het moment dat er genoeg Republikeinen zijn die daar voor zouden willen stemmen is nog ver weg. Maar mocht dat moment komen, dan kan de gratie voor Arpaio een centraal element in de procedure worden, schrijft een andere jurist, prof. Frank Bowman van de Universiteit van Missouri.

In zijn helemaal aan impeachment gewijde blog wijst Bowman erop dat er tot nu toe wel verdenkingen en onderzoeken zijn tegen Trump, over zijn vroegere zakelijke activiteiten en de Rusland-connectie, maar dat we daarover nog niet de feiten kennen. In het geval van Arpaio daarentegen heeft de president voor het eerst voor iedereen zichtbaar iets gedaan waarvoor de afzettingsprocedure in de Grondwet bedoeld is: een bevoegdheid misbruiken. "En dus is er nu tenminste één grondwettelijk stevige grond waarop je een afzetting zou kunnen baseren."

Lees ookSheriff Arpaio, de schrik van de latino's, krijgt gratie van Trump.

Lees ookSheriff die gevangenen roze ondergoed liet dragen, staat nu zelf in zijn hemd.

Lees ookMet Trump staat Amerika zelf op het spel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden