De Graham-danser moet de grond niet loslaten, maar juist cultiveren

Martha Graham (1894-1991): jetsetfiguur, vriendin van sterren als Liza Minnelli, Andy Warhol, Jackie Onassis en Gregory Peck, in 1998 door Time Magazine uitgeroepen tot ’danseres van de eeuw, passend in het rijtje artistieke giganten als Pablo Picasso en James Joyce’.

Graham dicteerde de ontwikkeling van de moderne dans in de twintigste eeuw en ontketende met haar danstechnische principes een revolutie die afrekende met de ijzeren wetten van de academische dans. Alle toonaangevende dansmakers zijn in meer of mindere mate schatplichtig aan haar werk: choreografen als Merce Cunningham en Paul Taylor waren direct aan de Martha Graham Dance Company verbonden, naast sterren als Rudolf Noerejev en Margot Fonteyn die er hebben gegasteerd.

Toch heeft het er lang naar uitgezien dat het legendarische gezelschap aan interne strijd ten onder zou gaan. „Maar we zijn uit de impasse opgekrabbeld”, zegt Janet Eilber, sinds een jaar de nieuwe artistiek directeur van Grahams New- yorkse dansgezelschap.

De ellende begon toen Martha Graham, achtervolgd door depressies, een alcoholverslaving en artritis, het leiderschapsstokje van het gezelschap overdroeg aan haar protégé en erfgenaam Ron Protas. Onder zijn leiding werd het gezelschap naar de financiële en artistieke afgrond geleid. Toen alle donaties ten spijt – zo begunstigde popdiva Madonna Graham ooit met 150.000 dollar om uit de schulden te komen – de fameuze dansstudio aan de East 63rd Street moest worden verkocht, maakte het bestuur pas tien jaar na Grahams overlijden een eind aan Protas’ mismanagement.

Protas werd uit zijn functie ontzet, waarop zich een jarenlang juridisch gebakkelei over de artistieke nalatenschap van de ’godmother’ van de moderne dans voltrok. Janet Eilber: „In afwachting van de uitspraak hebben we twee jaar stilgelegen. Maar nu de rechten op Grahams choreografieën bijna in zijn geheel aan het aan het gezelschap gelieerde Martha Graham Centre zijn toegewezen, tonen we de wereld wat we waard zijn.”

In het jaar dat de Martha Graham Dance Company haar tachtigste verjaardag viert, brengt het ’opgekrabbelde’ gezelschap het komend weekend een bezoek aan Nederland. In een programma met drie Graham-werken, krijgt het publiek een proeve van de Graham-dans uit de eerste hand. Eilber: „Het programma biedt een chronologisch overzicht van belangrijke werken uit Grahams oeuvre die elk een bepaalde artistieke periode kenmerken. Vaak wordt de vergelijking met Picasso getrokken; net als in zijn werk evolueren ook Grahams choreografieën fasegewijs in reactie op nieuwe artistieke inzichten of maatschappelijke ontwikkelingen.”

Uit protest tegen het opkomende fascisme in Europa, sloeg Graham in 1936 de uitnodiging af om op te treden tijdens de Olympische Spelen in Berlijn. Eilber: „’Sketches from Chronicle’ uit datzelfde jaar is Grahams anti-oorlogspamflet dat de verschrikkingen van oorlog aan de kaak stelt. Bovendien wordt ’Sketches’ gedanst door louter vrouwen, wat tekenend is voor het vroege werk van Graham, analoog aan de jaren dertig waarin de maatschappelijke positie van vrouwen sterker wordt.”

Na Grahams ’Griekse periode’ met werken als ’Cave of the Hart’ (1946) naar de mythe van Medea en ’Night Journey’ (1947) over de incestueuze verhouding tussen Iocaste en haar zoon Oedipus, verlegt Graham de focus in de jaren vijftig naar het persoonlijke relatiedrama. Eilber: „Het was de tijd van de babyboom. Mensen werden welvarend, er kwam meer vrije tijd en meer aandacht voor persoonlijke ontwikkeling en relaties.

In ’Embattled Garden’ (1958) stelt Graham de verhouding tussen Adam en Eva, tenslotte de ’oudste relatie’ van de mensheid, op de proef als hun hof van Eden wordt verstoord.”

’Acts of Light’ uit 1986, evenals ’Embattled Garden’ ook op het repertoire van Het Nationale Ballet, is Grahams reflectie op haar carrière: een soort dansante snelkookpan waarin vijftig jaar Graham-dans de revue passeert. Eilber: „Een werk dat duidelijk maakt waar haar dans voor staat, zowel in specifieke Graham-thema’s als in Graham-techniek.”

’Dance is a song of the body. Either of joy or pain’, zei Martha Graham en in dit citaat ligt het hele stelsel van haar vernieuwende ideeën en de door haar ontwikkelde techniek verscholen. Janet Eilber: „Met de Graham-techniek, gebaseerd op ’contraction’ en ’release’, ofwel het spannen en het daaropvolgend loslaten van borst- en buikspieren, is het lichaam in de eerste plaats een vehikel voor het uitbeelden van driften en emoties.”

De nadruk ligt op het contact van de voeten met de aarde omdat, zoals Graham stelde: ’de danser de grond niet moet loslaten, maar juist cultiveren, want het is zijn eigen landschap’. Hiermee rekende Graham af met de strikte voorschriften van het academische ballet, waarbij juist het loskomen van de aarde centraal staat. Eilber: „Door de ademhaling gedreven lijkt het bij de Graham-danser alsof het lichaam wordt voortgestuwd door innerlijke impulsen, wat de dans een grote dramatische geladenheid geeft.”

Grahams nalatenschap bestaat uit meer dan 170 dansstukken die alle een diepe psychologische gelaagdheid tonen. Als dochter van een psychiater was Graham gefascineerd door de opkomende psychoanalyse, wat tot uiting kwam in thema’s als (seksuele) passie en frustratie waarvoor zij Freud bestudeerde, en religieuze en mythologische motieven uit Jungs theorieën over het collectieve bewustzijn.

Eilber: „In combinatie met haar techniek bracht Graham een perfect huwelijk tussen het fysieke en het emotionele tot stand. Het was voor de danser geen kwestie meer van hoe je een houding van arm of been er zo perfect mogelijk uit moest laten zien; het ging om het vinden van de emotionele motivatie om tot die beweging te komen. Bij Graham-dans is het noodzakelijk dat een danser doet aan ’soul searching’.”

Nu de Martha Graham Dance Company na jaren van teloorgang weer (Eilbers:) ’Back on track’ is, wordt alle aandacht gericht op het cultiveren van Martha Grahams artistieke erfgoed. „Daarbij is het noodzakelijk dat we zoeken naar nieuwe invalshoeken om het oeuvre voor een immer veranderend publiek blijvend fris te houden.”

Educatie blijkt ook hier het sleutelwoord. Zo wordt het programma in het Rotterdamse Nieuwe Luxortheater geïntroduceerd door een danser met een amusante toelichting op de getoonde choreografieën. „Ook kijken we voor de toekomst naar de aanpak die musea voor moderne kunst steeds meer hanteren. Die weten met multimediale middelen als audio- en videobegeleiding de schatkamer van de moderne kunst voor iedereen te ontsluiten. Ons gezelschap moet die functie ook krijgen. Maar dan als schatkamer van de moderne dans, gevuld met Grahams pronkstukken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden