Review

De goede werken van Dorothea en Lydgate

Monica Soeting herleest George Eliot 19de-eeuwse Britse schrijfsters

Sommige lievelingsscènes blijven lievelingsscènes, ook als je ze herleest. 'Middlemarch' van George Eliot (pseudoniem van Mary Ann Evans, 1819-1880), begint met een van de subtielste passages uit de Engelse literatuur.

Dorothea Brooke, een van de twee hoofdpersonen, woont met haar zuster Celia bij een rijke oom in de buurt van Middlemarch. Dorothea heeft zich op de filantropie gestort en wil niets liever dan het lot van de minder bedeelden verbeteren. Ze heeft bovendien een grote honger naar intellectuele ontwikkeling. Maar in de openingsscène, die bij een eerste lezing niet veel om het lijf lijkt te hebben, laat Eliot meteen heel fijntjes zien hoe moeilijk het is om hoogstaande idealen met de dagelijkse werkelijkheid te verenigen.

Als het verhaal begint, heeft

Dorothea net een dorpsschool geinspecteerd. Thuisgekomen, wil ze onmiddellijk aan de slag gaan met een ontwerp voor arbeidershuizen. Maar Celia vindt dat het tijd is de sieraden van hun overleden moeder te verdelen. Dorothea staat in haar streven naar onbaatzuchtigheid graag haar aandeel aan Celia af. Als Celia aandringt, kiest ze enkel een ring en een armband van smaragd uit, omdat de diepgroene stenen haar, zoals ze zichzelf wijsmaakt, een mystiek soort vreugde geven, die haar tot nog meer goede werken en kennisvergaring inspireert.

Toevallig horen die ring en die armband wel tot de mooiste stukken uit haar moeders nalatenschap. Ook Celia heeft er haar zinnen op gezet. Dorothea's keuze krijgt daardoor een twijfelachtig tintje - als ze werkelijk zo principieel zou zijn als ze voorgeeft, had ze beter niets kunnen kiezen, en al helemaal niet de mooiste stukken. Het maakt Dorothea er niet aardiger op, maar ook niet slechter. Dorothea heeft werkelijk het beste voor met de mensheid. Ze vergeet alleen nu en dan dat ze ook zelf met menselijke eigenschappen behept is.

Hoe belangrijk deze scène is, begrijp je pas als je het boek herleest. 'Middlemarch' gaat op het eerste gezicht over het wel en wee van de inwoners van een provinciestadje aan de vooravond van de industriële revolutie. Maar bij herlezing begrijp je dat de roman vooral gaat om de vraag of en hoe je idealen uitdragen kunt, zonder jezelf en je omgeving geweld aan te doen.

Met dat probleem heeft ook dokter Lydgate, de tweede hoofdpersoon, te maken. Ook hij wil de maatschappij verbeteren. Zijn passie is de ontwikkeling van de medische wetenschap. Hij heeft in verschillende Europese steden bij de meest eminente onderzoekers gestudeerd. Na zijn studie heeft hij bewust gekozen voor een praktijk in Middlemarch, waar hij zijn intellectuele honger wil verbinden met zijn streven naar vooruitgang. Omdat hij zich niet alleen om 'gevallen' bekommert, 'maar ook om John en Elizabeth' wint hij al gauw de harten van zijn patiënten. Net als Dorothea is hij het schoolvoorbeeld van iemand die zijn ambities in dienst stelt van de maatschappij. En net als zij wordt hij zo door die ambities in beslag genomen, dat hij geen oog heeft voor de dynamiek van de samenleving, laat staan voor de complexiteit van menselijke motieven.

Voor beiden zijn de gevolgen desastreus. Dorothea trouwt met een dorre dominee, die al jaren op zoek is naar de sleutel van alle mythologieën. Zij beschouwt hem als een genie en hoopt van alles van hem te leren, maar hij maakt met zijn jaloezie haar leven tot een hel. Haar plannen voor zelfstudie en sociale hervormingen moet ze opgeven.

Lydgate heeft niet door dat hij met zijn moderne methoden eerst zijn collega's tegen zich in het harnas jaagt en vervolgens ook zijn patiënten. Hij verwaarloost zijn vrouw, en zijn onverschilligheid voor geld brengt hem aan de rand van het faillissement. Wat zo mooi begon, eindigt in een drama: nadat Lydgate ongewild en onbewust in een web van intriges beland is, moet hij zijn idealen aan de wilgen hangen, Middlemarch verlaten en zijn geld verdienen met de behandeling van rijke jichtlijders.

'Middlemarch', zoveel mag duidelijk zijn, is anders dan 'Evelina', 'Pride and Prejudice' en 'Jane Eyre' geen liefdesverhaal. Misschien kun je de roman nog het best beschrijven als een compilatie van alle drie de boeken wat betreft psychologisch inzicht, drama en belangstelling voor de dagelijkse werkelijkheid, plus een flinke dosis aandacht voor de wisselwerking tussen individu en maatschappij.

Maar wat bij herlezing nog het meeste opvalt, is dat het verhaal de tijd zo goed heeft doorstaan. Alles wat Eliot over de ambities van Dorothea en Lydgate schrijft, geldt ook voor ons: wie zich slechts door idealen leiden laat en de mensheid met prestigieuze projecten dienen wil, verliest onherroepelijk de belangen van zijn of haar naasten uit het oog. Lydgate gaat eraan ten gronde. Teleurgesteld en verbitterd sterft hij op veel te jonge leeftijd.

En Dorothea? Nadat haar man aan een hartaanval bezweken is, hertrouwt ze met zijn jonge, knappe neef. Ze verhuizen naar Londen, waar hij de kost verdient met schrijven en zij voor hun kinderen zorgt. Maar eindigt haar leven gelukkiger dan dat van Lydgate? Dorothea heeft besloten zich alleen nog te richten op het welbevinden van haar gezin. Daar is niets mis mee, zegt Eliot - het welzijn van de wereld hangt voor het grootste deel af van naamloze mensen die onhistorische handelingen verrichten. Maar de kans is groot dat de perfectionistische Dorothea zich als huisvrouw ontwikkelt tot de befaamde Victoriaanse voetveeg, de angel in the house. Die engel richtte meer schade aan dan Eliot voorzag. Ze leerde vrouwen dienstbaar te zijn en hun talenten onder de korenmaat te stellen. Het duurde een halve eeuw eer Virginia Woolf de engel wist te verdrijven. Pas daarna lukte het heel veel schrijfsters weer volledig zichzelf te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden