De globalisering, dat ben je zelf

De mens kan zich niet verweren tegen de krachten van de markt,zo betogen opvallend veel filmmakers in hun documentaires op hetIDFA-festival.

Duizenden pluizig gele kuikentjes reizen piepend over eenlopende band. Ze tuimelen in een bak en worden weer ergens andersheen gevoerd. Eenmaal volgroeid komen ze weer op de band testaan. Hoewel, ze hangen ditmaal. Ondersteboven.

In een, puur esthetisch gezien, prachtig gevonden beeld in 'WeFeed the World' van de Oostenrijkse filmmaker Erwin Wagenhoferspartelen de beestjes op de voorgrond nog een beetje, achter inbeeld komen ze levenloos nog eens langs. Ledematen worden er eenvoor een afgehakt, totdat alleen hun pootjes nog ronddraaien.

Voorzover er mensen aan dit proces te pas komen, verrichtenze routineuze, eindeloos herhaalde handelingen. Zo afgestompt datze het geblinddoekt ook nog zouden kunnen. Je waant je inChaplins 'Modern Times', of Fritz Langs 'Metropolis',filmklassiekers uit begin vorige eeuw die een toekomstiguniversum schetsten waarin de mens nog slechts een klein radertjeis in de machine die hij zelf heeft gecreëerd. Die toekomst isinmiddels aangebroken, betoogt 'We Feed the World'.

Met een aangenaam brede blik brengt Wagenhoferproductieprocessen in beeld die er op zijn gericht mensen zo veelmogelijk voedsel tegen zo laag mogelijke prijzen aan te bieden.Wagenhofer beweert daarbij allerlei onrecht op het spoor te zijn.Zo zouden schrijnende voedseltekorten in andere delen van dewereld in stand worden gehouden om voor westerlingen goedkoop teproduceren.

Kritiek op de werking van de vrije markt is een belangrijkbestanddeel van zijn film. Zo worden in Zuid-Spanje tomaten heelefficiënt gekweekt, zo efficiënt dat ze zelfs op de grootstemarkt van West-Afrika, in Dakar, minder hoeven op te brengen danlokaal geteelde tomaten. Gevolg? Afrikaanse boeren houden ermeeop en proberen een beter bestaan op te bouwen in Europa. Alsarbeider in de tomatenteelt bijvoorbeeld, in Zuid-Spanje.

Op verschillende plekken in de wereld legt Wagenhofer ditsoort verbanden bloot. En dat doet hij niet neutraal: hij vindthet een schande en wil dat ook laten zien. Telkens volgt hijmensen op hun werk die de economische ontwikkelingen bijnagelaten aanzien.

In Wenen vertelt een afvalverwerker dat de hoeveelheid brooddie dagelijks wordt weggegooid een grote stad als Graz zou kunnenvoeden. Hij vindt het zelf ook een absurde gedachte. Maar ja, hetis zo.

Een Franse visser met een kleine boot moet tegenwoordigallerlei deskundigen over zijn schouder laten meekijken engedetailleerde gegevens over zijn vangsten afstaan aan de EU,bijvoorbeeld om overbevissing tegen te gaan. Zijn bedrijfje zalhet binnenkort afleggen tegen de industriële visvangst.Vreselijk, vindt de filmmaker, ook voor de kwaliteit van de vis.Maar ja, het is zo.

Op het documentairefestival IDFA in Amsterdam is een speciaalprogrammaonderdeel, 'Green Screen', waarin films zijnbijeengebracht die processen onderzoeken die overal ter wereldgaande lijken te zijn.

Al bij de eerste beelden van 'The Pipeline Next Door', waarinde bewoners van een Georgisch dorpje zich druk maken over deoliepijpleiding die BP daar wil aanleggen, weet je waar dit heengaat. De oudere bewoners slapen er niet van, de jongere generatieroept dapper dat er goed betaald moet worden. Maar tussen hunemotioneel hoog oplopende bijeenkomsten door snijdt filmmakerNino Kirtadze alvast de beelden van onverstoorbaar voorttuffendevrachtwagens die de forse buizen komen afleveren. Tja, het is zo.

Waarom is het eigenlijk zo? Nou, om te beginnen misschienomdat zulke vooruitgang werk en welvaart oplevert. 'Our DailyBread' is de fraai dubbelzinnige titel van een Oostenrijkse filmdie opvallende overeenkomsten heeft met 'We Feed the World'.Zonder interviews, tekst of uitleg laat regisseur NikolausGeyrhalter zien hoe ons voedsel fysiek en emotioneel ver van huiswordt vervaardigd: koeien worden fabrieksmatig geslacht en totvlees verwerkt, zelfs appels komen via de lopende band naar onstoe. Maar tussen die beelden door registreert hij ook dearbeiders tijdens hun rook- of lunchpauze. Deze industrie levertniet alleen 'ons dagelijks brood', maar ook de spreekwoordelijkeboterham voor al die werknemers.

Met zijn stille, afstandelijke beelden neigt 'Our Daily Bread'eerder naar verbazing dan verontwaardiging: zijn wíj dit? Defilm doet hier en daar denken aan 'Playtime', Jacques Tati'smeesterlijke, verbijsterde blik op het menselijk technischvernuft in naam van de efficiëntie.

Efficiëntie, daar draait het natuurlijk allemaal om. Ook om'morele efficiëntie': de consument wil liever helemaal nietweten waar z'n spullen vandaan komen. Wordt de rol van deconsument in de twee Oostenrijkse films goeddeels buitenbeschouwing gelaten, in 'Mardi Gras: Made in China' komt dieprominent in beeld. Tijdens het jaarlijkse carnaval in NewOrleans behangen feestgangers elkaar met kralenkettingen in ruilvoor wat lichaamsbloot. Melig ja, maar een leuke traditie, vindenze zelf. Aan de andere kant van de aardbol, zo laat deAmerikaanse David Redmon zien, worden de goedkope snoeren aanelkaar geregen door Chinese tienermeisjes, tegen een poverinkomen en met werkdagen van gemakkelijk vijftien uur. Of decarnavalsgasten weten waar en hoe de snuisterijen worden gemaakt?“Geweldige vraag, ik heb geen idee“, klinkt het. En: “Het is vastChina en het is vast heel zielig, maar je gaat me op een dag alsvandaag toch geen schuldgevoel aanpraten hè?“

Wie is nu eigenlijk verantwoordelijk voor deze doordraaiendeconsumptiecarrousel? Het bedrijfsleven, de consument, depolitiek? Een kluwen van belangen stuwt de mondiale economievoort. Maar vast staat dat het gemak, plezier en comfort van deconsument steeds weer voorop staat. De consument die lieverboodschappen doet bij Albert Heijn dan bij de plaatselijkegroentenman en visboer. De consument die er niet aan moet dénkeniedere keer bij de slager te moeten toezien hoe kip of lammetjede strot wordt afgesneden.

De consument die alleen een boerenerf opstapt als er eengeitje te aaien valt. De Amerikaanse boer John Peterson verteltin een van nostalgie doordrenkte 'The Real Dirt on Farmer John'(Taggart Siegel) wat hij de afgelopen decennia allemaal nietheeft gedaan om het boerenbedrijfje van zijn (groot)ouders, waarhij zulke zoete jeugdherinneringen aan heeft, in stand te houden.In de meest glorierijke periodes was de boerderij eenkunstenaarscentrum, een hangplek voor hippies en een gezelligebestemming voor dagjesmensen. De boerderij, ooit devanzelfsprekende voedselproducerende pijler onder de samenleving,verworden tot romantisch entertainment voor zoekende stadsmensen.

Ironisch, hoe onze werkelijkheid zich zo goed laat beschrijvendoor middel van oude absurdistische speelfilms. Maar Lang,Chaplin en Tati wisten prachtig, bijna profetisch te verbeeldenhoe de westerse industrialisatie een proces in gang zou zettendat nog steeds voortduurt.

Veel documentairemakers spreken hun zorg en verontwaardigingerover uit dat de ontwikkelingen zo moeilijk bij te sturen of totstoppen te brengen zijn.

Goedbedoeld, maar vaak ook vrijblijvend. Zet een camera in eensweatshop in Azië en je hebt een kritische film. De veelalhoogopgeleide, geëngageerde bezoekers van IDFA laten zich graagaanspreken op hun collectieve schuldgevoel over een teveel aanwelvaart. Het meest schokkende, confronterende moment voorwesterse kijkers komt echter onverwacht aan het eind van 'We Feedthe World'. Nadat filmmaker Wagenhofer talloze productieprocessenoogstrelend in beeld heeft gebracht, laat hij de topman vanvoedselgigant Nestlé aan het woord. Deze zonnebankbruine manslaat de spijker op de kop: “Het is nog nooit zo goed gegaan metde mensheid, we leven langer dan ooit en we zijn gezonder danooit. Waarom is iedereen dan toch in zo'n rouwstemming?“

Bedoeld of niet geeft deze ondernemer een antwoord op de vraagdie door het Green Screen programma loopt: waarom is het zo?Simpel: omdat wij het eigenlijk graag zo willen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden