De GKB-affaire

Elke dag loop ik er langs naar m’n werk op het provinciehuis in Groningen: Jacobijnerstraat nummer 12. Op de gevel prijkt nog steeds naast de vlaggenhouder de tekst in zwarte, uitgehouwen letters: ‘Nuts-Hulpbank, sinds 1863’.

We waren er eind jarig zestig, voor ons gevoel stond de wereld op haar kop. En we wilden een auto, een eend, maar we hadden geen geld. Dus vroegen we een lening aan bij de Volkskredietbank, zoals de naam inmiddels luidde.

De directeur, met vest en lorgnet, keek ons bedachtzaam aan. De bank was eigenlijk alleen bedoeld voor ‘behoeftigen’, zoals hij plechtig zei. En zo’n auto was alleen maar luxe. Maar omdat mijn vrouw een vaste baan had als onderwijzeres en ik inkomsten als freelance-journalist en binnenkort hoopte af te studeren, wilde hij het in overweging nemen. Voelde hij dat de tijdgeest aan het veranderen was?

Een week later had het bestuur vergaderd. De directeur overhandigde ons een zwart boekje en een schuldbekentenis, die we ondertekenden. In het zwarte boekje werden maandelijks nauwgezet de aflossingen genoteerd die we contant kwamen brengen.

Soms deden we dat in onze witte eend. Het kenteken staat nog in m’n geheugen gegrift: XP - 17 – 18.

Op 2 april 1992 reed ik mee in een dienstwagen van de provincie Groningen naar Den Haag. Op de achterbank. De gedeputeerde cultuur Mirjam de Meijer (PvdA) ging samen met wethouder Ypke Gietema (ook PvdA) van de gemeente Groningen naar Den Haag om de noordelijke belangen te bepleiten in Den Haag bij minister Hedy d’Ancona (wederom PvdA) voor het nieuwe Kunstenplan. Uit Friesland en Drenthe waren ook auto’s onderweg.

Voor mij was het een dag van gemengde gevoelens. Leuk dat ik de noordelijke delegatie mocht ondersteunen, maar exact een jaar daarvoor was mijn vrouw overleden. Ik reed inmiddels wel Saab, een oudje weliswaar, maar wel helemaal zelf betaald.

Het onderhoud met de minister was een desillusie. Ondanks het souffleren van haar ambtenaren bleek d’Ancona geen enkel idee te hebben van de culturele situatie in het Noorden, vertelde enthousiast over gezelschappen die inmiddels ter ziele waren gegaan en was tot geen enkele toezegging te vermurwen. Toevallig waren op dat moment de drie noordelijke gedeputeerden allemaal vrouw. Mijn ongevraagde tegenwerping dat de wensen van het noordelijk damesverband misschien een nadere studie vereisten, ontlokte de minister weliswaar een gulle lach, maar haalde niets uit. Een ambtenaar moet zijn plaats kennen.

De terugreis naar Groningen was dus een kater. Je had toen nog geen GSM, alleen een autotelefoon. Ypke Gietema maakte er druk gebruik van. Eerst begreep ik er niets van, maar langzamerhand begreep ik dat hij zijn eigen aftreden aan het voorbereiden was. De Volkskredietbank was enkele jaren daarvoor geprivatiseerd en bleek – onder de nieuwe naam Groninger Kredietbank in een nieuw, statig gebouw aan het Damsterdiep – talloze dubieuze hypotheken te hebben verstrekt, waarvoor de gemeente garant stond. Niet alleen aan een Drentse handelsmaatschappij in melk en melkpoeder, maar ook aan een Duitse melkfabriek in Wilhelmshaven. Tot overmaat van ramp bleek oud-staatssecretaris Evenhuis (VVD) hierbij bemiddeld te hebben. En een zwager van diezelfde staatssecretaris bleek bij dezelfde bank ook een miljoenenlening van de GKB te hebben gekregen. De affaire werd maandenlang binnenskamers gehouden. Maar het debacle begon zo langzamerhand uit te lekken. Eerst naar de fractie van de PvdA en !

al gauw naar het toenmalige Dagblad van het Noorden. Het tij was niet meer te keren. Op 4 december 1991 schorste het college van B&W de verantwoordelijke directeur Ketelaar. En stelde een commissie van externe deskundigen in om de feitelijke situatie te onderzoeken.

Een tussenrapport wees uit dat de gemeente misschien wel eens voor 40 miljoen het schip in zou kunnen gaan. Speculaties namen toe. Binnenskamers eiste Ypke Gietema het vertrek van verantwoordelijk wethouder Piet Huisman, die nog maar enkele maanden daarvoor tussentijds was aangetreden. Die sputterde tegen. Het gemeentebestuur zag zich genoodzaakt het rapport van de commissie een dag eerder dan gepland naar buiten te brengen. Een financiële strop van 70 miljoen werd waarschijnlijk geacht. Ypke Gietema hield Huisman voor: “Als je niet weet hoe je moet aftreden, zal ik het wel even voordoen.”

De volgende morgen plofte de ontslagbrief van Gietema in de brievenbus van het Groninger Stadhuis: “De heden bekend geworden rapportage inzake de Gemeentelijke Kredietbank vervult mij, ook als niet betrokken bestuurder, met diepe schaamte. Ik meen dat mijn besluit alleen al uit collegiale medeverantwoordelijkheid voor deze kwestie onontkoombaar is.”

Over deze dag noteert het Dagblad van het Noorden de volgende morgen: “Vier bodes zitten zwijgend in hun vertrek op het Groninger stadhuis. Een wethouder leunt er straf rokend tegen een kast. De gemeentesecretaris beent somber door de kamer. Niemand doet een poging de drukkende stilte te verbreken.”

De fractievoorzitter van het CDA, Alfons Dölle, laat optekenen: “De tijd van markante politici nadert zijn einde. De oude gigant gaat definitief het politieke bos in.”

Een dag later treedt – met nauwelijks verholen tegenzin – Piet Huisman af.

In de auto besefte ik al een beetje dat hier geschiedenis werd geschreven. Maar de draagwijdte werd me dagen en pas echt na maanden later duidelijk. De coalitie sloot de gelederen, maar nog talloze rechtszaken volgden. Het precieze verlies van de GKB-affaire is nooit bekend geworden.

Gistermorgen liep ik weer langs het pand van de voormalige Nutshulpbank. De gevel is nog hetzelfde. Maar er zit een naambordje op de deur met “Rikkers”. En een sticker van de Grote Clubactie 2006. Die Rikkers woont er leuk, op stand en in hartje stad. De Groninger Kredietbank ligt nu hemelsbreed hooguit 100 meter verderop. In het nieuwe Stadskantoor. Tijd is onomkeerbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden