De gifaanval overleefd en meteen terug naar Moskou

in verzet | interview | De Russische oppositiepoliticus Vladimir Kara-Moerza werd vorig jaar vergiftigd. Maar hij blijft in Moskou en zet zijn strijd tegen de regering van president Poetin door. 'Vertrekken zou het grootste cadeau zijn voor dit regime.'

Het begon met zweten en hartkloppingen, een paar minuten later viel hij bewusteloos neer in een kantoorpand in Moskou. Van de twee maanden die volgden, kan Vladimir Kara-Moerza, een Russische oppositiepoliticus en de beste vriend en collega van de vermoorde Boris Nemtsov, zich niets herinneren. "Ze vertelden mijn familie dat ik vijf procent kans had om te overleven, ik lag aan acht verschillende apparaten. Mijn organen vielen één voor één uit. Ik was vergiftigd, zo luidde de diagnose. Ik heb nog steeds geen idee wanneer dat is gebeurd, waar en hoe. Maar ik weet wel dat het een poging was om mij te vermoorden. Het spul dat ze gebruikten, was zeer geavanceerd. Over het algemeen kunnen alleen mensen van inlichtingendiensten daarover beschikken", zegt Kara-Moerza, die even in Nederland is. Afgelopen zondag sprak hij op het congres van D66, een zusterpartij van zijn liberale Parnas.

De schok onder de Russische oppositie was groot, want Kara-Moerza's vergiftiging kwam slechts drie maanden na de moord op een van de meest aansprekende oppositiepolitici van dat moment, Boris Nemtsov.

Nu, bijna anderhalf jaar later, zet Kara-Moerza zijn gevecht tegen de regering van de Russische president Poetin onverschrokken voort. Dat doet hij namens Nemtsovs liberale partij Parnas. Ook is hij coördinator van Open Rusland en reist in die hoedanigheid het hele land door. Deze organisatie is opgericht door dissident Michail Chodorkovski en probeert Rusland richting een democratie te bewegen. "Ik heb geen seconde getwijfeld. Zodra ik wakker werd, wist ik dat ik terug zou gaan naar Moskou. Sinds Boris dood is, heb ik het gevoel dat ik voor ons allebei moet werken. Ik moest twee maanden herstellen en dat deed ik in het buitenland. Ik kon niet meer lopen, ik kon niet eens een kopje thee inschenken voor mijn vrouw. Maar toen ik beter was, heb ik het vliegtuig gepakt en ben ik teruggegaan."

Zijn vrouw en kinderen wonen inmiddels in de Verenigde Staten, maar zelf weigert Kara-Moerza te vluchten. "Vertrekken zou het grootste cadeau zijn voor dit regime", zegt de 35-jarige politicus. Bevlogen, in perfect Engels, brengt hij zijn boodschap over. Hij aarzelt geen moment en praat zonder tussenpozen.

Stelt oppositievoeren in Rusland nog wel wat voor? Veel van uw collega's zijn vertrokken naar het buitenland.

"Dat klopt. Laat ik vooropstellen dat het niet aan mij is om te oordelen. Niet iedereen is vrijwillig vertrokken, sommigen werden gedwongen, zoals Chodorkovski (hij werd in 2013 vervroegd vrijgelaten en stapte onmiddellijk op het vliegtuig richting Duitsland, red.). Maar ik denk inderdaad dat het belangrijk is om in Rusland te blijven als je iets wilt bereiken. De situatie voor oppositiepolitici lijkt nu misschien hopeloos, maar ik ben een historicus, dus ik weet dat dingen snel kunnen veranderen. Neem de protesten van vier jaar geleden. Niemand verwachtte toen dat 100.000 mensen de straat op zouden gaan om een vuist te maken tegen Poetin. Toch gebeurde het."

"Daarom is het belangrijk om door te gaan. We leiden met Open Rusland nu al jonge mensen op die straks een democratische verandering kunnen bewerkstelligen. Toen Rusland in 1990 het communisme achter zich liet, zijn er veel fouten gemaakt, omdat mensen simpelweg niet wisten hoe een democratie werkt. Dat willen we nu voorkomen door een jonge generatie klaar te stomen."

Dat klinkt voorlopig nog als toekomstmuziek, want Poetin blijft onverminderd populair als we de opiniepeilingen mogen geloven.

Fel: "In een autoritair regime hebben peilingen geen enkele betekenis. We leven in een samenleving waarin mensen worden opgesloten om wat ze zeggen, waarin de media totaal gecensureerd zijn en oppositiebijeenkomsten worden neergeslagen. Als iemand dan aan de deur klopt en vraagt: 'Steun je Poetin?', wat antwoord je dan? We hebben geen objectieve manier om te meten hoe populair dit regime is."

"Ik zie een regering die zwak is, die het kennelijk nodig heeft om bijvoorbeeld een bommelding in scène te zetten in het gebouw waar wij onze bijeenkomsten organiseren."

Die tegenwerking is Kara-Moerza inmiddels wel gewend. Onlangs werd hij om onduidelijke redenen gearresteerd bij een oppositiebijeenkomst. Lachend: "Laatst werd ik ook met eieren bekogeld toen ik met een vriend een kop koffie dronk in het café. Ik weet niet wie daarachter zat, maar ze wisten me wel te vinden." Ook de vergiftiging schrijft Kara-Moerza aan niemand direct toe, maar dat het regime hem wil tegenwerken, lijkt evident.

Waarom?

"Dit was duidelijk een poging om mij te vermoorden. Ik heb geen financiële of persoonlijke conflicten, dus het moet haast wel te maken hebben met mijn activiteiten binnen de Russische oppositie. Ik heb nog wel geprobeerd om een onderzoek te beginnen naar mijn vergiftiging, maar op dat verzoek heb ik nooit antwoord gehad." De Russische ambassade in Nederland wil ook geen commentaar geven op deze zaak.

Het is volgens Kara-Moerza allemaal toe te schrijven aan zijn betrokkenheid bij de zogenoemde Magnitski-wet uit 2012. Met collega Nemtsov heeft hij actief gelobbyd om deze wet door het Amerikaanse congres te loodsen.

De wet is vernoemd naar de Russische advocaat Sergei Magnitski die in 2009 stierf in zijn cel nadat hij had geprobeerd aan te tonen dat enkele bestuurders betrokken waren bij belastingfraude. De wet ontzegt zestig hooggeplaatste Russische functionarissen de toegang tot de VS. Ook zijn hun activa bevroren. Kara-Moerza zorgde ervoor dat een extra clausule aan de wet werd toegevoegd. Ook Russen die betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen worden getroffen. "Voor Boris en mij was het belangrijk dat de wet een open einde kent. Dat het schenden van mensenrechten in het algemeen wordt aangepakt."

Waarom ligt de wet zo gevoelig in Rusland?

"Omdat het de mensen in het Kremlin persoonlijk raakt. Mensen vragen mij weleens naar de parallellen tussen het Sovjet- en het Poetin-regime. Natuurlijk, er zijn er veel, maar er is één belangrijk verschil: mensen van het Politbureau stalden hun geld niet op westerse bankrekeningen, ze stuurden hun kinderen niet naar westerse scholen, kochten geen jachten in Europa en gingen niet winkelen in New York. De huidige machthebbers besturen Rusland als een dictatuur, maar willen gebruikmaken van de privileges uit de westerse wereld."

"Dus als je de machthebbers raakt in hun portemonnee, wek je de aandacht. Het Kremlin heeft zijn afkeur voor de Magnitski-wet nooit onder stoelen of banken gestoken. Toen Poetin in 2012 werd herkozen als president, sprak hij direct het voornemen uit te voorkomen dat de Magnitski-wet zou worden aangenomen. Dat zegt genoeg."

U hoopt dat Europese lidstaten, net als de Amerikanen, een Magnitski-wet aannemen. Maar uw lobby is tot nu toe zonder succes. Hoe komt dat?

"Het is moeilijk omdat veel Europese lidstaten economisch veel te verliezen hebben. Het draait uiteindelijk allemaal om geld. Ik heb dat ook gemerkt toen ik de Raad van Europa, waarvan ook Rusland lid is, vroeg om een speciaal rapporteur te benoemen die de moord op mijn vriend Boris zou onderzoeken. In Rusland ligt dat onderzoek stil. Er zitten mannen vast en waarschijnlijk hebben zij inderdaad de moord gepleegd, maar we weten niet wie het bevel heeft gegeven."

"De Raad van Europa ziet zo'n onderzoek niet zitten. Het argument was dat de Raad de dialoog met Rusland niet wilde verbreken."

Bent u teleurgesteld?

"Westerse leiders hebben heel lang hun ogen gesloten voor wat er gebeurde in Rusland. Het maakte niet uit dat Poetin in eigen land de mensenrechten schond, zolang zij maar zaken konden blijven doen. Pas toen Rusland actief werd in Oekraïne, en recent in Syrië, begonnen westerse leiders hun ogen te openen. Ze hadden al veel eerder een principieel standpunt moeten innemen tegen dit regime. Dan hadden we al die misstanden misschien kunnen voorkomen."

U klinkt zo fel. Is er voor u veel veranderd sinds de moord op uw vriend Boris Nemtsov?

"Zoals ik eerder al zei, ben ik er nog meer van overtuigd dat ik in Rusland mijn werkzaamheden moet voortzetten. Het blijft voor mij moeilijk om over Boris te spreken in politieke termen. Hij was de meest dierbare vriend die ik had. Hij is de peetvader van een van mijn kinderen. In Rusland ben je dan familie."

"Boris was onvervangbaar en daarom is hij ook vermoord. Hij was uniek, hij sprak een gemeenschappelijke taal. Hij kon zaken doen met een Amerikaanse senator en met hetzelfde gemak discussieerde hij met een baboesjka uit de regio. Hij kon mensen overtuigen en luisterde tegelijkertijd. De oppositiebeweging heeft een belangrijk boegbeeld verloren."

Waar was u toen Nemtsov werd vermoord?

"Ik vloog op de dag van de moord terug van Siberië naar Moskou. Boris en ik woonden zo'n beetje tegenover elkaar, maar om een of andere reden hadden we de weken ervoor geen tijd gevonden elkaar te spreken. Een week voor hij stierf spraken we af elkaar te zien om een grote demonstratie te organiseren tegen de oorlog in Oekraïne.

"Op de avond van de moord stuurde ik hem een sms met de tekst: 'Morgen?' Om 23.06 uur antwoordde hij: 'Ja, morgen 18 uur.' Om 23.31 uur werd hij vermoord. Ik hoorde dat rond middernacht van mijn schoonvader, het was op tv. Het blijft onwerkelijk. De sms en zijn nummer heb ik nooit gewist."

U klinkt als een vechter. Bent u nooit bang?

"Natuurlijk, ik ben een mens. Maar ik ben ook koppig. Misschien zit dat in de genen. Mijn overgrootoom was de eerste Letse ambassadeur in de jaren twintig in Groot-Brittannië. Toen Letland in de jaren veertig werd bezet door de Sovjet-Unie, werd hij gearresteerd en geëxecuteerd. Mijn overgrootvader was ook een Let, maar woonde in Rusland. Hij werd in 1938 ook geëxecuteerd. En mijn vader weigerde te werken voor de staat. Pas in 1992, toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel, had hij zijn eerste echte baan."

"Voor mijn politieke carrière staan de gebeurtenissen van begin jaren negentig centraal. Ik herinner me nog hoe ik als tienjarig jongetje onder de indruk was van de couppoging van de communisten. De tanks die tot vlak voor het Kremlin optrokken werden tegengehouden door een enorme mensenmassa. De staatsgreep mislukte. Ik was oud genoeg om te begrijpen wat er gebeurde en leerde op dat moment een belangrijke les: het maakt niet uit hoe groot de druk van het regime is, zolang mensen zich verzetten, is verandering mogelijk."

undefined

Wie is Vladimir Kara-Moerza?

Vladimir Kara-Moerza (Moskou, 1981) studeerde geschiedenis aan de universiteit van Cambridge en maakte in eerste instantie carrière als journalist. Hij werkte als correspondent in Londen voor verschillende Russische media zoals Kommersant en het radiostation Ekho Moskvy. Ook werkt hij lange tijd als bureauredacteur in Washington voor televisiestation RTVi. Eind jaren negentig ontmoette Kara-Moerza Boris Nemtsov tijdens een interview. Toen Nemtsov werd gekozen als parlementariër, vroeg hij Kara-Moerza om zijn adviseur buitenlandbeleid te worden. Sinds die tijd is Kara-Moerza actief in de Russische oppositiebeweging. Hij werkt voor de liberale partij Parnas en is coördinator van Open Rusland, een organisatie die het maatschappelijk middenveld in Rusland nieuw leven probeert in te blazen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden