DE GEWONE AMERIKAAN WIL LAND EN ZIEL TERUG

Twintig jaar geleden heette deze groep 'de zwijgende meerderheid'. Tien jaar geleden heette het de 'Moral majority'. En nu spreken de politieke analisten van 'Middle America' de grote middenmoot. Maar de aandacht voor de gewone Amerikaan is riskant. Om met Clinton te spreken: "Als de herwaardering van de middenklasse een codewoord zou zijn voor racisme, dan zitten we diep in de problemen."

Pete rijdt elke dag op en neer naar de hoofdstad Washington, waar hij de juridische afdeling van het federale energiebedrijf leidt. Pamela traint kinderen met leerproblemen op de plaatselijke lagere school. Ze hebben een naar Nederlandse begrippen groot huis, klassiek ingericht. De flinke tuin wordt met de eigen minitractor gemaaid. In de garage staan twee auto's: zij heeft een grote stationwagen voor de boodschappen en de kinderen, hij een kleine japanner voor de file naar het werk.

Politiek zijn ze het meestal met elkaar eens, hoewel ze niet tot een partij behoren. Ze laten hun stem afhangen van het beleid van de kandidaat, het is goed mogelijk dat ze op landelijk niveau voor de Democratische presidentskandidaat stemmen, terwijl ze voor een plaatselijke vertegenwoordiger de voorkeur geven aan een Republikein. Allebei zijn ze begaan met het milieu, maar dat mag niet te veel geld kosten.

Meer dan ooit ging het in de huidige verkiezingsstrijd om de stemmen van Pete en Pamela. Democratie in de VS is traditioneel een democratie van de middenklasse. Daarbuiten staan de spraakmakende intellectuelen, die wel meestemmen maar weinig invloed hebben en de onverschilligen, kanslozen en armen, die niet meestemmen maar wel het onderwerp van debat zijn in de verkiezingscampagne. Maar dit keer hadden alle drie de kandidaten ook onverbloemd aangekondigd dat ze zich helemaal zouden richten op deze middenstand, die zich vooral ook bezig houdt met 'de morele waarden die Amerika groot hebben gemaakt'.

Twintig jaar geleden heette deze groep 'de zwijgende meerderheid', die door de politici in Washington werd afgezet tegen de zich luid manifesterende minderheid, die te hoop liep tegen de oorlog in Vietnam. Tien jaar geleden heette het de moral majority, toen het accent kwam te liggen op de diepgewortelde conservatief-religieuze opvattingen. En nu spreken de politieke analisten van 'Middle America', de grote middenmoot die zich distantieert van christelijk rechts of andere religieus uitgeproken groeperingen, maar die aan de andere kant ook niets moet hebben van de extreme liberals, de uitgesproken progressievelingen.

Deze kiezers zijn niet dom, redelijk goed opgeleid en aanzienlijk meer op de rest van de wereld georienteerd dan twintig of zelfs tien jaar geleden. Amerika heeft een buitenland gekregen voor hen, niet alleen door de val van het communisme, de golfoorlog en moeder Teresa, maar vooral door het besef dat ze niet meer de onbetwiste economische leiders zijn, dat er andere kapers op de kust zijn die de wereldrol op dit gebied willen overnemen, zoals Japan, of op zijn minst willen delen, zoals Europa.

Het waren de Republikeinen die op hun nationale conventie dachten zich te kunnen ontfermen over deze meerderheid en er met grof geschut op afstormden. Pat Buchanan, de rechtse tv-presentator, had zich zojuist teruggetrokken uit de competitie met George Bush voor de Republikeinse kandidatuur. In ruil daarvoor mocht hij in een toespraak tot de gedelegeerden de partijlijn voor de verkiezingen uitzetten. En dat was een oorlogsverklaring aan een interne, onzichtbare vijand. De campagne moest een mobilisatie zijn van Middle America tegen alles wat de Amerikaanse waarden zo dicht bij de rand van de afgrond had gebracht.

"Er is in dit land een religieuze oorlog gaande, om de ziel van Amerika. Het is een culturele oorlog, net zo beslissend voor de toekomst van onze natie als de Koude Oorlog. Clinton staat aan de andere kant, George Bush is aan onze kant" .

Hij zag het niet als een oorlog die nieuwe gebieden zou veroveren en onbekende verten in kaart zou brengen. Nee, het was een gerechtvaardigde strijd om alles wat van 'ons' is afgepakt in de loop van de laatste decennia, nu weer te heroveren. "Wij moeten onze steden terugpakken, onze cultuur en ons land herwinnen" . Hij vergeleek het te verwachten gevecht met de manier waarop 'onze dappere jonge mannen' enige tijd daarvoor blok voor blok de straten van Los Angelos heroverden, nadat daar op grote schaal rellen en plunderingen waren uitgebroken.

Buchanan vertelde de conventie vervolgens hoe ontroerd hij was toen hij generaal Schwartzkopf na de golfoorlog de ovewinningsparade in Washington zag leiden. Het was, zei hij, net een overwinningsfeest van Romeinse legioenen na de zoveelste victorie in Spanje of Galicie. "Maar die analogie gaat verder. Terwijl Amerika's keizerlijke troepen de grenzen over de hele wereld beschermen, staan onze eigen grenzen wijd open en zijn de barbaren al binnen de poorten. Maar je bestrijdt de Vandalen die onze steden plunderen niet met voedselbonnen" .

Bill Clinton richtte zich tijdens de Democratische conventie eveneens direct tot Middle America. Hij had de benoeming tot presidentskandidaat geaccepteerd, zei hij, "in naam van alle mensen die het werk doen, die de belastingen betalen, die kinderen opvoeden en die het spel volgens de regels spelen" . Aanzienlijk minder aggressieve taal, maar ook daarin verborgen het uitgangspunt van 'wij', de echt Amerikaan tegen de rest. En daarin opgesloten de dreiging van de splitsing tussen de voornamelijk blanke middenklasse en de merendeels zwarte of Spaans-sprekende armeren. Want met rijken hebben de Amerikanen niet zo'n probleem, die blijven ook voor de Democraten het bewijs dat de nationale droom uit kan komen.

"Als de herwaardering van de middenklasse een codewoord zou zijn voor racisme, dan zitten we diep in de problemen. In dat geval kunnen we de tent wel sluiten" , haastte Clinton zich uit te leggen na zijn toespraak, waarin hij - geheel tegen de traditie in - maar weinig aandacht had besteed aan de kansarmen in de maatschappij. Hij ging juist uit van de noodzaak om de kloof te overbruggen tussen de middenklasse en de armen. Een noodzaak die Pamela en Pete gretig beamen, vermoedelijk niet zozeer uit mededogen met hun minder bedeelde naaste dan wel uit een streven naar zelfbehoud. De rellen en plunderingen in Los Angeles, bijna een opstand, waren voor hen het bewijs dat het groeiende aantal kanslozen een gevaar kan vormen voor de eigen welvaart, het hele Amerikaanse systeem.

Zeker, de Amerikaan wil zijn land en zijn ziel terug. Maar niet op de confronterende, oorlogszuchtige manier van de Republikeinen. Pete: "Wie zou in hun beeldspraak eigenlijk de vijand moeten zijn? De armen die aan het plunderen zijn geslagen, of de regering die de binnenlandse economie heeft verwaarloosd en daardoor zelf armoede heeft gecreeerd" .

Degenen die daar een klip en klaar antwoord op had was de onafhankelijke kandidaat Ross Perot, hij legde de schuld van alle leed onverbloemd bij Washington. Hij raakte met zijn aanval op de door lobbyisten en door bureaucratie beheerste politici een gevoelige snaar. juist bij de middenklasse, "die nog werkt voor het geld" , en die hij heeft beloofd de macht weer terug te zullen geven met de simpele kreet "you're the boss, and I am Ross" .

Perot schetste een beeld van konkelende en ruzieende politici, die volstrekt niet meer in staat zijn hun land te besturen - laat staan de huidige economische crisis te leiden. Een beeld dat voor de buitenwereld overigens nog eens werd versterkt door de president zelf.Bush trok fors van leer tegen het Congres, dat hem veel te vaak naar zijn zin dwars zat. Met deze mensen valt niet te werken, was zijn boodschap. Een president die zijn eigen volksvertegenwoordiging onbekwaam en zelfs gevaarlijk voor het land verklaart, is dat niet de dood van elke opvatting over democratie? In de zuidelijker Amerika's is zo'n mededeling doorgaans een voorbode van een staatsgreep.

Maar dat valt bij ons wel mee, aldus Pete. De Verenigde Staten vormen geen parlementaire democratie, waarbij de volksvertegenwoordiging de regering naar huis kan sturen. Aan de andere kant is het Congres machtig genoeg om als het nodig is de president tot actie te dwingen en desnoods diens veto weg te stemmen. De pijn zit wat hem betreft veel meer in de scheiding die is ontstaan tussen de professionele politici en het volk. De aversie tegen carrierepolitici en het Congres die zich meer met hun eigen belangen dan die van het land bezig houden, is de laatste jaren sterk gegroeid.

Het woord incumbent, de aanduiding voor een zittend congreslid dat zich herkiesbaar heeft gesteld, is deze campagne bijna een scheldwoord geworden.

Er woedt een heftige discussie over de vraag of het aantal termijnen van een congreslid niet wettelijk moet worden beperkt, zoals dat bij de president het geval is. Senatoren worden voor zes jaar gekozen. De senaat, waarin de staten worden vertegenwoordigd, wordt elke twee jaar voor eenderde vernieuwd. Het Huis van Afgevaardigden, waarin de meer directe vertegenwoordigers van de kiezers in de districten zitten, elke twee jaar in zijn geheel. Het was oorspronkelijk de bedoeling dat men de diensten aan het land verleende en dan weer terug keerde naar de boerderij of het andere werk. Maar nu worden de afgevaardigden gekozen en het eerste wat ze daarna doen is zich zorgen maken over de fondswerving voor de volgende verkiezing, aldus Pete. Daar stellen de politici zelf het niet onredelijke argument tegenover dat politiek bedrijven ook gewoon een vak is. Van een chirurg of een timmerman heb je toch ook liever dat hij veel ervaring heeft?

" Ik ben de laatste die je zo'n vraag zou moeten stellen" buldert Bob Michel door de telefoon als we zijn mening over de termijnbeperkingen willen weten. Hij zit al vanaf 1956 namens het achttiende district van Illinois in het Huis van Afgevaardigden. Sinds die tijd is hij dus om de twee jaar herkozen en ook nu is hij dus weer op campagne in zijn eigen district in het noorden van de VS. De 65-jarige Michel is het prototype van een carrierepoliticus, hij kwam als assistent van zijn voorganger naar Washington en leerde zo het vak. Hij is geboren en getogen in zijn district, in het stadje Peoria. Daar heeft hij een eigen kantoor met zes medewerkers en in een andere plaats nog een kantoor met drie medewerkers. Daar komt van alles binnen: verzoeken om assistentie bij de aanvrage van een bouwvergunning, een probleem met de belastingen. Iedereen kan er komen. Het is niet nodig dat je lid bent van de partij of dat je belooft om op Michel te stemmen. En tijdens het reces gaat de afgevaardigde altijd terug naar zijn district, waar hij steevast Burgers with Bob organiseert, tuinfeestjes waar belangstellenden voor vijf dollars hamburgers kunnen komen eten en hun persoonlijke problemen bij hem kwijt kunnen.

Bell leidt in Washington het team van zes mensen dat onderzoek doet voor Michel, zijn budget beheert en de 1600 brieven die hij maandelijks uit zijn district krijgt beantwoordt. En rondleidingen door het congresgebouw organiseert, want dat is een van de dingen die de kiezers van hun eigen congresman mogen eisen. Bell: " De mensen in een district laten hun keuze vaak afhangen van een onderwerp, iets waarmee ze zich op het moment van verkiezingen persoonlijk het meest bezig houden. Zijn ze het niet met hem eens, dan stemmen ze gewoon op een ander."

Elke derde maart, op zijn verjaardag, nodigt Bob Michel potentiele geldschieters uit en vraagt ze, geheel binnen de Amerikaanse wet en traditie, om een bijdrage voor zijn herverkiezingscampagne. Donaties lopen uiteeen van 50 tot 100 dollar. Hij heeft een apart kantoortje, ook in Peoria, waar drie mensen en een aantal vrijwilligers de fondswerving afhandelen. Dit jaar haalde hij zo'n half miljoen gulden binnen, dat voor het grootste gedeelte opgaat aan tv-reclame voor zichzelf. Soe Beel twijfelt niet aan zijn overwinning.

Eigenlijk gaat het niet zo slecht met onze democratie, is ook de conclusie van Pete als hij een paar dagen later in de auto op weg naar zijn werk het stembiljet bestudeert. Zoals elke werkdag is hij om half zeven opgestaan en is hij om kwart over zeven vertrokken zonder ontbijt. Dat kocht hij zoals altijd bij het benzinestation, waar hij voor 5 dollar tankt (ruim 20 liter voor 8,50 gulden).

Met een beker koffie tussen zijn benen geklemd, een hand aan het stuur en een choco-donut in de andere, schuift hij in de file langzaam naar zijn werk. Naast hem op de voorbank ligt de krant opengeslagen, waarin het stembiljet voor zijn district is afgedrukt. Zoals iedereen kan hij stemmen op een president en een eigen afgevaardigde en dit keer is er ook een Senaatszetel vacant. Daarnaast kan hij nog een plaatselijke rechter kiezen en iemand in een schoolbestuur en wordt zijn mening gevraagd over een aanscherping van de abortuswet, het instellen van een landschapspark en het uitgeven van een staatslening.

Bij nader inzien is hij toch niet zo ontevreden over het functioneren van de democratie. Er worden af en toe gemene spelletjes gespeeld, er is natuurlijk hier en daar wel corruptie of op zijn minst belangenverstrengeling en in zo'n campagne wordt er onsmakelijk met modder naar elkaar gegooid. Maar het resultaat is niet een zo slecht, dat is hij met afgevaardigde Michel eens. "Het is net als met de produktie van worst" , zegt hij: "geen fris gezicht om te zien wat ze er allemaal instoppen, maar de smaak kan toch uitstekend zijn"

Het systeem is in zichzelf goed, we kiezen alleen soms de verkeerde mensen. Bush krijgt van hem geen tweede kans, die heeft het verknoeid. Perot is veel te simplistisch, die ziet wel wat de problemen zijn maar draagt geen enkele oplossing aan. Als Clinton het wint - en daarvan is hij overtuigd - dan is dat volgens hem omdat de meesten net als hij hopen dat de verandering er een ten goede zal zijn. Maar echt er op rekenen doet hij niet, ook Clinton zal hij met het grootste wantrouwen bejegenen. Middle America is van niemand, van geen enkele partij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden