De gevangenis maakt ziek, en een tbs-kliniek is er niet

Rechter laat onhandelbare Farid Bamouhammad vrij vanwege allergie voor opsluiting

Hij was volgens de psychiaters toerekeningsvatbaar toen hij in 1985 werd veroordeeld wegens doodslag en poging daartoe. Jarenlange gevangenisstraf maakte Farid Bamouhammad zo ziek dat de rechtbank in Brussel hem wegens 'detentieziekte' definitief naar huis heeft gestuurd.

Het is voor het eerst dat een rechtbank in België de gevangenis als de bron van een ziekte erkent en daarom een gedetineerde op vrije voeten stelt. Na 29 jaar vooral in en soms even uit de gevangenis, lijdt Bamouhammad volgens psychiaters aan het zeldzame syndroom van Ganser, een aandoening die door opsluiting en isolatie wordt veroorzaakt.

De commotie is groot: de 47-jarige Bamouhammad is niet bepaald een 'anonieme crimineel'. Bekend als Farid le Fou (de Gek) zag 's lands beruchtste gevangene alle Belgische gevangenissen van binnen. Hij werd door de jaren heen 160 keer overgeplaatst, omdat de cipiers zijn agressie niet aankonden.

De onhandelbare Fransman van Algerijnse afkomst kan niet binnen het justitiële systeem geholpen worden, is nu de conclusie. Hij is vrijgelaten onder strikte voorwaarden, waaronder medische en psychologische begeleiding en een verbod om met de pers te spreken. Maandelijks moet hij zich bij justitie melden.

De beslissing wekt her en der grote verontwaardiging. "De rechtbank schijnt een nieuwe ziekte officieel te erkennen: de psychische allergie voor opsluiting", schreef de burgemeester van Brugge en justitiespecialist van de Vlaamse socialisten Renaat Landuyt in een opiniestuk in dagblad De Morgen. "Bamouhammads daden zijn kennelijk plots niet meer het probleem."

Het probleem is dat België geen tbs kent zoals Nederland, en over onvoldoende geschikte opvang beschikt. Daardoor komt een op de drie 'geïnterneerden' (zoals mensen die ontoerekeningsvatbaar zijn in België worden aangeduid) terecht in overvolle gevangenissen, met te weinig personeel en zonder juiste psychiatrische begeleiding. Het gaat om 10 procent van de gevangenisbevolking.

Al jaren tikt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens België op de vingers over de opsluiting van geïnterneerden in ongeschikte inrichtingen, en het ontbreken van menswaardige opvang van seksueel delinquenten met hoog risico. Zo zitten volgens de organisatie Liga voor Mensenrechten kleine criminelen met een verstandelijke handicap in 'gewone' gevangenissen met pedofielen en zedendelinquenten, die daar evenmin op hun plaats zijn.

Daarbij komt dat België geen onderscheid maakt tussen volledig en verminderd toerekeningsvatbaar. Een 'beetje gek' bestaat niet, en de strafbepaling houdt daarmee dus ook geen rekening. Het is bovendien een burgerjury die bij een rechtszaak bepaalt of een verdachte al dan niet verantwoordelijk wordt geacht voor zijn daad, op basis van getuigenissen van gerechtspsychiaters.

Zo werd de jury in het proces van Kim de Gelder, de 20-jarige jongen die in 2009 in een crèche in Dendermonde twee baby's en een begeleidster doodstak, geconfronteerd met tegenstrijdige opvattingen over zijn zieleroerselen. De jury bevond hem toerekeningsvatbaar en hij kreeg levenslang, ook al zou hij psychotisch zijn. Vorig jaar verklaarde zijn advocaat dat De Gelder in de gevangenis snel aan het aftakelen was en "geestelijk aan het wegkwijnen". Het publiek reageerde met genoegen op de mededeling.

De Liga voor Mensenrechten daarentegen hoopt dat een nieuwe wet die op 1 januari volgend jaar in werking treedt de rechtspositie van geïnterneerden verbetert. Een psychiatrisch deskundigenonderzoek voorafgaand aan een rechtszaak wordt straks verplicht.

Maar dan nog blijft opvang van 'tbs'ers' een probleem: pas sinds mei vorig jaar beschikt Vlaanderen over een forensisch psychiatrisch centrum voor gevaarlijke geïnterneerden, in Gent. Een tweede is in aanbouw in Antwerpen. Samen hebben ze maar 450 plaatsen.

België kampt met cellentekort

België kampt met een structureel cellentekort en huurt daarom sinds 2010 ruimte in de Willem-II-kazerne in Tilburg, voor circa 550 gedetineerden. In België zelf worden vijf nieuwe gevangenissen gebouwd, waarvan drie inmiddels operationeel zijn. En bestaande instellingen worden opgeknapt.

In de nieuwste 'humane' gevangenissen in Beveren en Leuze heeft elke gedetineerde een douche en een computer. Via het beveiligde intranet 'Prison Cloud' kunnen de gevangenen er bepaalde websites raadplegen, om te solliciteren of te shoppen in de webwinkel van de gevangenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden