De gesloten vormen van Zadkine beeldende kunst

Zadkine, vroege beelden. Chabotmuseum, Museumpark 11, Rotterdam; di t/m vr 11-16.30, za 11-17, zo 12-17, t/m 4 dec.

Naast elkaar staan een ruw behouwen brok graniet - een 'heroïsche kop' uit 1911/12 - van de jonge Zadkine en een zandstenen meisjeskop uit 1927 van Chabot. Uit het graniet komt een boksersneus nauwelijks naar voren. Het meisjeskopje daarentegen heeft een scherp profiel. Op de bovenverdieping van het museum kunnen een naakt van Chabot uit 1931/32 en een 'Orpheus' van Zadkine uit 1939, beiden uit ebbehout, worden vergeleken. Er is enige overeenkomst van vorm, maar het verschil in karakter is groter. Bij Chabot onderscheidt het gebied van de geest zich in vorm - met geprononceerde gelaatstrekken - van de zachte vormen van het lichaam. De gladder bewerkte 'Orpheus' is consequent gestileerd, met een vlak gelaat en nog lichtelijk kubistische benen.

Wat beide kunstenaars - met anderen - gemeen hadden, was de vrijmoedigheid waarmee ze academische regels aan hun laars lapten. Ze zochten de kracht van het ongecultiveerde. Velen meenden die te vinden in beelden uit zwart Afrika. De later zo barokke Zadkine voelde aanvankelijk ook voor de strenge soberheid van de Romaanse kunst. Verder was er geen verwantschap tussen beide kunstenaars. Een buste van Zadkine uit 1914/15, 'Jonge vrouw', heeft zelfs veel van de elegantie van de Art Nouveau en zoiets was Chabot volkomen vreemd.

De expositie laat zien dat Zadkine aanvankelijk met gesloten vormen werkte. De oorspronkelijke blok- of stamvorm spreekt nog mee. Enkele houten beelden zijn later in brons gegoten, met een patina dat hout imiteert. Het is zichtbaar dat de vorm uit een stam ontstaan is.

De doordachte structuren van het eigenlijke kubisme waren niet naar de aard van Zadkine. Hij liet zich bij zijn werk leiden door zijn intuïtie en zijn materialen. Wel heeft hij in de jaren twintig op een hoogst persoonlijke manier geëxperimenteerd met gegevens uit de kubistische kunst. De borsten in 'Vrouwelijke vormen', een werk uit 1922 in andesiet, hebben een negatief volume. Dergelijke holten schiep hij voor een spel met het omgevingslicht en vooral om kantige contouren aan te brengen. Hij zei eens dat een beeld niets anders is dan vormen, dan ruimte, gevat in lijnen die ze zichtbaar maken. Die contourkracht miste hij bij Rodin, die hij overigens bewonderde.

Zadkine moet in drie talen een stimulerende docent zijn geweest. Onder zijn leerlingen uit vele landen waren Willem Reyers, Lotti van der Gaag en Shinkichi Tajiri. Alledrie gingen met in Nederland toen ongebruikelijke open vormen werken. Die open vorm ziet men bij Zadkine al in de periferie van een 'Laokoon' uit 1930. Later zijn ook gespleten figuren ontstaan. Het grote brons 'Verwoeste stad' met opengereten romp maakt de aanklacht bijna hoorbaar, met een exotische pathetiek.

Praatjesmaker

Zadkine was ook een praatjesmaker. Als hij op dreef was, ging hij creatief met de werkelijkheid om. Uit zijn experimenten met de open vorm kwam het beeld voort dat nu zoiets is als het kenmerk van Rotterdam. Het had ook op Dresden of Warschau kunnen slaan, maar daar wil men in de Maasstad niet van horen. De beeldhouwer vertelde graag dat hij het werk in zich voelde opkomen toen hij in Rotterdam van de trein uit het platgegooide centrum zag. In elk geval was het de verzamelaar-warenhuisdirecteur dr. G. van der Wal die de verbinding met de stad realiseerde. Toen hij het model in 1949 in het museum Boymans zag, heeft hij de grote versie aan Rotterdam geschonken.

Op de expositie in het Chabot Museum kan men zich door een vouwblad met duidelijke uitleg laten rondleiden. De mededeling dat de kunstenaar in Vitebsk geboren is klopt niet. Het was het nabije Smolensk. Er wordt een film over Zadkine getoond. Op een catalogus van 36 bladzijden met 8 afbeeldingen in kleur kan men intekenen. Het boek met een inleiding van Paul Hefting zal ¿ 25 à ¿ 30 kosten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden